باسمه تعالی

از: انجمن علمی آموزشی معلمان معارف استان قزوین           تاریخ: 10/3 /1386

به: سازمان آموزش و پرورش استان قزوین معاونت نیروی انسانی     شماره:     1012

موضوع: ارسال فرم عضویت                                           پیوست:    دارد

با توجه به نقش انجمن های علمی و آموزشی در ارتقاء دانش حرفه ای و بسترسازی نوآوری و خلاقیت در بین  معلمان و اطلاع رسانی به سازمان آموزش وپرورش استان با هدف زمینه‌سازی برای مشارکت معلمان در ارایه‌ی خدمات آموزشی، ارتقای سطح علمی آنان و مشارکت در نقد و بررسی برنامه‌های آموزشی وزارت فعالیت می‌کنند. انجمن علمی آموزشی معلمان معارف استان قزوین در تحقق و تثبیت اهداف و سیاست های انجمن ها نقش بسزایی داشته و  در راستای اهداف نظام جمهوری اسلامی در مدتی که فعالیت خود را آغاز نموده است علاوه بر عضویت در انجمن تخصصی ایران به موفقیت هایی قابل توجه ی دست یافته است. که در اطلاعیه شماره 1011 در تاریخ 25/1/86 به اطلاع همکاران رسید. لذا متقاضیان عضویت می توانند با تکمیل فرم پیوست، ثبت نام به عمل آورند.

برای بازدید از سایت انجمن و ثبت نام اینترنتی کافی است آدرس  moaarefa.blogfa.comرا بدون نیاز به موتور جستجوگر در نوار  web  دستگاه خود بنویسید.          پست الکترونیک به آدرس moaarefa@yahoo.com 

شرایط عضویت: انجمن علمی آموزشی معلمان معارف استان قزوین از بین معلمان رسمی زیر عضو می پذیرد.

1.     مدرسان رشته های آموزش معارف و اخلاق مراکز تربیت معلم و آموزشکده های فنی استان.

2.     معلمان دینی و قرآن مقاطع راهنمایی و دبیرستان و پیش دانشگاهی استان.  3. آموزگاران دوره آموزش ابتدایی استان.

4. مربیان پرورشی مدارس ابتدایی، راهنمایی، دبیرستان، مراکز پیش دانشگاهی، تربیت معلم و آموزشکده های فنی استان

جهت ثبت نام لازم است مبلغ 2000 تومان به حساب انجمن معارف به شماره 2002 بانک ملی شعبه فلسطین قزوین واریز کنید و فرم زیر را تکمیل نمایید و همراه یک قطعه عکس به نشانی قزوین خیابان نواب تربیت معلم شهید رجایی قزوین انجمن علمی آموزشی معلمان معارف ارسال کنید تا کارت عضویت به آدرس شما ارسال گردد و از مزایای آن بهرمند شوید. دبیر انجمن علمی آموزشی معلمان معارف استان قزوین     حسین اویسی

.............................................................................................................................................................................

باسمه تعالی

فرم عضویت انجمن علمی و آموزشی معلمان معارف استان قزوین

 

نام: . . . . . . . . . . . .  نام خانوادگی: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . نام پدر: . . . . . . . . . . . . شماره شناسنامه . . . . . . . . شماره پرسنلی: . . . . . . . . . . . .  محل خدمت: ناحیه . . . . . . . . . .  سابقه خدمت: . . . . . . میزان تحصیلات: . . . . . . . . .  رشته تحصیلی: . . . . . . . . . . مقطع تدریس: . . . . . . . . .  علاوه بر رشته تدریس در چه زمینه ای تخصص دارید؟ بنویسید . . . . .  . . ..  .. . . .  .. .  . . . . . . . . . . .  .. . . .. . . .. . . ..    . .. . . .. .. . . . . .. . .. . . . . .. . . . .. . . . .. . . . .. . . .. . ..  .  . . . .

آدرس: استان: . . . . . . . . . . شهر / روستا: . . . . . . . . . . . . . .  خیابان: . . . . . . . . . . کوچه: . . . . . . . . پلاک: . . . . تلفن تماس: . . . . . . . . . . . . . . . . . کد . . . . . . .  تلفن همراه . . . . . . . . . .  . . .

اینجانب . . . . . . . . . . . . . . . . . . با پرداخت مبلغ 2000 تومان به شماره فیش . . . . . . . . . . . . . . .تاریخ . . . . . . . . . درخواست عضویت در انجمن علمی آموزشی معلمان معارف را دارم و مایلم در صورت نیاز جهت ارتقای اهداف علمی و آموزشی انجمن فعالانه انجام وظیفه نمایم.

                                            

                                       نام و نام خانوادگی . . . .. . . امضای متقاضی

 

 

بزودی جلد اول کتاب

 

 الگوهای نوین یاددهی و یادگیری

 

 منتشر می شود.

 

نویسندگان:

دکتر: نصرت اله یوسفی

حسین اویسی

 

                                                    

 

                                        فهرست مطالب

 

 

عنوان                                                                                  صفحه

مقدمه...............................................................................................................6

ضرورت ایجاد تحول در فرآیند یاددهی و یادگیری.........................................  7

راهنمای نگارش طرح درس............................................................................19

گام های يک طرح درس................................................ .................................23

نمونه ای از تعیین هدف های کلی وجزیی و رفتاری ادبيات(1)...... ....................27

نمونه ای از تعیین هدف های کلی وجزیی و رفتاری فيزيک (1)....... .................30

روش تدریس اعضای تیم......................................... .....................................33

مراحل روش تدریس اعضای تیم .....................................................................35

نمونه روش تعلیمات دینی سال سوم دوره راهنمایی... .......................................41

طرح درس مدني پايه ي چهارم ابتدایي.............. ..............................................47

طرح درس تعلیمات اجتماعی پنجم ابتدایي........................................................45

طرح كارايي تيم..............................................................................................59

طرح درس جغرافيا پنجم ابتدايي..................................... .................................61

طرح درس علوم تجربی سوم ابتدایی................................. ...............................67

طرح درس ریاضی پنجم ابتدایی.......................................... ............................73

روش روشن سازی طرز تلقی (برخورد).........................................................79

مراحل روش روشن سازی طرز تلقی........................... ....................................81

نمونه تدریس کارگاه آموزش روش های تدریس فعال............ ...........................83

نمونه تدریس درس تاریخ سال سوم راهنمایی.......... .........................................88

طرح درس هديه هاي آسماني سوم ابتدایي.................. .....................................91

طرح درس بخوانيم سوم ابتدایی............................. ..........................................98

روش قضاوت عملكرد................................................................................. 106

نمونه تدریس کارگاه آداب کلاس آموزش قرآن ابتدایی و راهنمایی................... 110

طرح درس هديه هاي آسمان سوّم ابتدایی...... .................................................114

طرح درس بخوانیم سوّم ابتدایی............... ......................................................118

روش بارش فکری........................................................................................122

مراحل روش بارش فکری.................................. ...........................................125

نمونه تدریس ملاک های ارزشیابی یک نمایش کلاسی................ .....................126

طرح درس هديه های آسمان سوّم ابتدایی................. ......................................129

روش بدیعه پردازی یا نوآفرینی فکری..........................................................133

نمونه تدریس هدیه های آسمان چهارم ابتدایی................... ..............................135

طرح درس علوم پنجم ابتدایی............................... ........................................139

روش آموزش تعاملی گام به گام..................................................................145

نمونه روش تدریس کتاب آیین زندگی(اخلاق کاربردی)........ ..........................146

روش دريافت مفاهيم....................................................................................153

طرح درس جغرافيا پنجم ابتدایي............... .................................................... 154

طرح درس علوم تجربی سوم ابتدایی............................... ..............................160

الگوي كاوش گري.......................................................................................166

طرح درس علوم پنجم ابتدایی......................... ..............................................167

روش قصه گویی.........................................................................................172

مراحل روش قصه گویی............................ ..................................................174

نمونه تدریس تعلیمات دینی سوم راهنمایی............. .......................................176

روش تدریس ایفای نقش............................................................................181

مراحل روش ایفای نقش................................ .............................................182

نمونه تدریس تعلیمات دینی سوم راهنمایی................... ................................184

روش تفحص گروهي..................................................................................191

طرح درس جغرافيا چهارم ابتدایي......................... .......................................192

منابع.................................................................. ........................................199

 

بررسي واژه «حزن» در قرآن

 

حسین اویسی*

Hovicy8@yahoo.com

چکیده

تاريخ فرهنگ اسلامى هم چون هر ساختار فرهنگى ديگر، در بطن خويش،
گرايش ها و جريان هاى متفاوت و بعضاً متعارض آفريده است. ظهور اين جريان هاى معارض ريشه در طبيعت و سرشت پوياى هر نظام فرهنگى دارد.آن چه اسباب تمايز ميان اين نظام هاست ظرفيت آن ها براى تحمل جريان هاى معارض و مخالف است.بر این باور بود که برآن شدم در زمینه حزن واندوه نه بر اساس آن چه در تاريخ فرهنگ اسلامى است؛ بلکه با اتکا به ثقل اکبر قرآن کریم پژوهشی را انجام دهم بدین مناسبت ابتدا باتهیه معجمی از آیاتی که در آن واژه «حزن» و مشتقات آن به کار رفته است بامراجعه به تفاسیر مختلف به بررسی آن آیات پرداختم . نتیجه این پژوهش این شد که خداوند در همه این آیات  ازمسلمانان ودر رأس آن ها پیامبر عظیم الشأن اسلام
می خواهد حزن و اندوهی به خود راه ندهند؛ بلکه اندوه از شیطان و منافقین و کفار و مشرکین است.  انسان مؤمن لازم است با سکینه وآرامش روانی به آینده درخشان با مسرّت بنگرد. از آن جایی که «تعاليم دينی» و آن چه به نام «مطلوبات خدا» در جوامع دينی عرضه می شوند ، ازتوان تأثير فراوانی برخوردارند. هر گونه رويكردی در اين خصوص می‌تواند فرهنگ جامعه را دچار تحولات مثبت يا منفی كند و در نهايت جامعه‌ای با نشاط و اميدوار يا جامعه ای افسرده و نوميد پديد آورد. روشن است كه نشاط و اميدواری جامعه ، موجب تلاش و فعاليت مثبت و رشد و توسعه و تكامل مادی و معنوی می‌شود و افسردگی و نوميدی ، جامعه‌ای خمود ، غير فعال و منحط از نظر مادی و معنوی پديد می‌آورد.در این پژوهش لازم بود به معانی نزدیک «حزن» نظیر غم ، هم ، تضرع ، جزع ، فزع ، اسف و بث هم پرداخته شود که به واسطه اطاله کلام به فرصت دیگر موکول کردم.

واژ گان : حزن ، اندوه ، اندوهگین ، غم

 

درآمد

يكی از موضوعات مهم در بحث‌های انسان شناسي ، توجه به نيازها و تحولات روحی اوست. اهميت اين مسأله ناشی از تأثيرگذاری روحيات آدمی بر رفتارهای اوست. گرچه اين تأثير گذاری، متقابل است و رفتارهای آدمی نيز ، روحيات وی را دچار تحول و تغيير می‌كند.

«شادی و غم» از روحياتی هستند كه تأثير بسزايی در زندگی بشر دارند. «شادی» سبب « نشاط و اميد » است و « غم و اندوه » سبب « افسردگی » و « یأس و نوميدی» است.

به نظر می‌رسد كه پديده شادی يا غم ، از نوع « انفعال نفس » است و آدمی در پديد آمدن آن اختياری ندارد؛ يعنی خارج از اراده آدمی پديدار می‌گردند ، ولی ايجاد زمينه و بستر شكل گيری و تهيه مقدمات آن ها در بسياری از موارد ، اختياری است و با رويكرد‌های مختلف می‌توان به هر يك از آن ها اقدام كرد.

نقش تعليم و تربيت در اين موضوع مهم است و می‌تواند به انتخاب صحيح
روش ها كمك كند و در سلامت روحی و روانی جامعه تأثير جدی بگذارد.

 

معني لغوی واصطلاحی «حزن»

«الحُزن»[1]به ضم حاء و سكون زاء به معنای اندوه بسیار است. خداوند می فرماید: إِنَّما أَشْكُوا بَثّي وَ حُزْني إِلَى اللّهِ (یوسف/12) : «من غم و اندوهم را تنها به خدا مى‏گويم» و حزن ، حزنا از باب تعب پس آن حزن و حزین است.

حَزَن مانند حُزن ضد فرح، اندوهگین ،اندوه ، دلتنگی.

حَزن مثل فَلس ، زمین ناهموار، پست وبلند ، ضد سهل یا هموار،جمع حزون مثل فلوس

حَزَن ( بر وزن عدم ) و حُزن ( بر وزن مزد ) چنان كه در بسيارى از كتب لغت و تفسير آمده هر دو به يك معنى است ، و در اصل به معنى سختي زمين يا زمين سخت است[2] يا ناهموارى زمين است ، و از آن جا كه غم و اندوه روح انسان را ناهموار و خشن مى‏سازد ، اين تعبير در اين معنى به كار رفته است[3] .

كلمه حزن به معناى اندوه است ، در مقابل كلمه فرح كه به معناى سرور است ، و حزن وقتى به انسان دست مى‏دهد كه چيزى را كه داشته از دست بدهد و يا دوست مى‏دارد داشته باشد ولى ندارد ، و يا خود را مالك آن فرض كرده ، و از دستش بدهد[4] .

حزن و اندوه هم ، همواره از مكروهى است كه واقع شده ، و شرى كه پديد آمده ، مانند گناهانى كه از مؤمنين سر زده و از آثارش غمنده مى‏شوند و يا خيراتى كه باز به خاطر سهل‏انگارى از آن ها فوت شده ، و از فوت آن اندوهگين مى‏گردند ، و ملائكه ايشان را دلدارى مى‏دهند به اين كه ايشان از چنان خوف و چنين اندوهى در امانند ، چون گناهانشان آمرزيده شده ، و عذاب از ايشان برداشته شده است[5] .

در اين كه ميان خوف و حزن چه تفاوتى است ؟ جمعى از مفسران گفته‏اند : خوف و ترس مربوط به حوادث بيمناك آينده است ، و حزن و اندوه مربوط به حوادث ناگوار گذشته. به اين ترتيب فرشتگان به آن ها مى‏گويند ، نه از حوادث سختى كه در پيش داريد ، چه در دنيا و چه در هنگام مرگ و چه در مراحل رستاخيز نگران باشيد ، و نه از گناهان گذشته خود يا فرزندانى كه از شما در دنيا باقى مى‏مانند غمى به دل راه دهيد.  و فرق بين خوف و حزن از نظر مورد اين است كه : خوف در جايى است كه احتمال وقوع مكروهى در بين باشد ، ولى حزن در جايى است كه وقوع آن قطعى باشد ، نه احتمالى[6] .

تقديم خوف بر حزن نيز ممكن است به همين ملاحظه باشد كه نگرانى انسان با ايمان بيشتر از حوادث آينده ، مخصوصا دادگاه محشر است. بعضى نيز گفته‏اند ترس و خوف در برابر عذاب است ، و اندوه و حزن در برابر از دست رفتن ثواب ، و فرشتگان الهى آن ها را به لطف پروردگار در هر دو قسمت اميدوار مى‏سازند[7] .

اين احتمال نيز وجود دارد كه خوف در مورد مسائل خطرناك است اما غم مربوط به حوادث دردناك ، هر چند خطرى در آن وجود نداشته باشد[8].

چون خوف هميشه از اين جا سرچشمه مى‏گيرد كه نفس ، احتمال ضررى را بدهد كه ضرر او است ، و از اين راه اندوه به دل وارد مى‏شود كه آدمى چيزى را كه دوست داشته از دست بدهد ، و يا چيزى را كه كراهت داشته گرفتارش شود .

خلاصه ، خوف و اندوه به خاطر از دست دادن نفع و يا برخورد با ضرر دست مى‏دهد ، و تحقق اين خوف و اندوه وقتى قابل تصور است كه آدمى براى خود ملك و يا حقى نسبت به آن چيزى كه از آن خوف و اندوه دارد قائل باشد؛ مثلا خود را مالك فرزند و يا جاه ، و يا آن ها و غير آن ها را متعلق حق خود بداند ، و اما چيزى را كه مى‏داند به هيچ وجه بين او و آن چيز علقه و رابطه‏اى نيست ، هيچ وقت در باره آن نه ترسى پيدا مى‏كند و نه اندوهى .

و بر اين حساب اگر كسى را فرض كنيم كه معتقد است به اين كه تمامى عالم و تك تك موجودات آن و حتى وجود خودش ملك مطلق خداى سبحان است و احدى در اين ملكيت شريك او نيست قهرا خود را نيز مالك هيچ چيز نمى‏داند ، و هيچ چيزى را متعلق حق خود به حساب نمى‏آورد تا در باره آن دچار خوف و يا اندوه گردد ، و اين حالت همان وضعى است كه خداى تعالى اولياى خود را به داشتن آن توصيف نموده و فرموده: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ.

پس اولياى خدا نه از چيزى مى‏ترسند ، و نه براى چيزى اندوه مى‏خورند - نه در دنيا و نه در آخرت - مگر آن كه خداى تعالى اراده كند كه آنان از چيزى بترسند و يا در باره آن اندوه خورند ، همان طور كه از آنان خواسته است تا از پروردگارشان بترسند، و از فوت كرامتى الهى كه از آنان فوت شده اندوه بخورند ، و همه اين ها مراحلى است از تسليم خدا شدن.

بنا بر اين ، اطلاق آيه كه خوف و اندوه را به طور مطلق از اولياى خدا نفى مى‏كند، دلالت دارد بر اين كه اولياى خدا هم در دنيا متصف به نداشتن خوف و اندوهند ، و هم در آخرت[9] .

در متن قرآن مطلوب نبودن « حزن و اندوه » نزد خدا و خلق او گزارش شده است جالب توجه است كه در كل آيات قرآن 42 مرتبه واژه «حزن» با مشتقات آن به كار رفته است؛ 26 آيه مكي و 16 آيه مدني مي باشد و در اكثر اين آيات خداوند حزن را به صورت منفي بيان نموده است و پرهيز از حزن دستور كار آيات مي باشد كه ما در اين جا به نمونه هايي از آيات به ترتيب مشتق هاي «حزن» در معجم قرآن اشاره می‌كنيم :

«تَحْزَنْ»

« شادی[10] بخش بودن نسبت به ديگر افراد جامعه » پسنديده ترين كارها نزد خدا و حتی « برترين عبادت » است. به عبارتی ديگر ؛ تأكيد بر « شدت محبوبيت شادی بخشيدن به ديگران نزد خدا » و ايجاد رغبت وانگيزه ی درونی در آدمی برای اقدام اختياری به اين كار پسنديده ، برتر از هرگونه دستور العمل الزامی شرعی ، تأثير می گذارد و نشان می‌دهد كه دين به « ضرورت‌های زندگی مناسب » توجه جدی دارد و اين مقصود ، جز با شور و نشاط ناشی از گسترش شادی در صحنه اجتماع به دست نمی آيد. تبديل اين « ضرورت مؤكّد اخلاقی » به امری الزامی و اجباری ، از « مرغوبيت عرفی » آن می كاهد. البته در همه جا و همه حال ، اين قاعده وجود دارد ولی در مواردی كه ضرورت‌های زندگی فردی يا اجتماعی ، حد اقل چيزی را عقلا لازم بداند ، شرع نيز آن را لازم می شمارد. به آیات زیر توجه نمایید.

1 - إِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللّهُ سَكينَتَهُ عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَرُوا السُّفْلى‏ وَ كَلِمَةُ اللّهِ هِيَ الْعُلْيا وَ اللّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ(التوبة :40)

اگر او را يارى نكنيد، خداوند او را يارى كرد؛ (و در مشكل ترين ساعات، او را تنها نگذاشت؛) آن هنگام كه كافران او را (از مكّه) بيرون كردند، در حالى كه دومين نفر بود (و يك نفر بيشتر همراه نداشت)؛ در آن هنگام كه آن دو در غار بودند، و او به همراه خود مى‏گفت: «غم مخور، خدا با ماست!» در اين موقع، خداوند سكينه (و آرامش) خود را بر او فرستاد و با لشكرهايى كه مشاهده نمى‏كرديد، او را تقويت نمود و گفتار (و هدف) كافران را پايين قرار داد، (و آنها را با شكست مواجه ساخت؛) و سخن خدا (و آيين او)، بالا (و پيروز)است؛ و خداوند عزيز و حكيم است.

2 - لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى‏ ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجًا مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنينَ(الحجر :88)

(بنابر اين،) هرگز چشم خود را به نعمت هاى (مادّى)، كه به گروه‏هايى از آن ها [= كفّار] داديم، ميفكن و به خاطر آن چه آن ها دارند، غمگين مباش و بال (عطوفت) خود را براى مؤمنين فرود آر.

3 - وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلاّ بِاللّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُ في ضَيْقٍ مِمّا يَمْكُرُونَ(النحل :127)

صبر كن، و صبر تو فقط براى خدا و به توفيق خدا باشد! و به خاطر (كارهاى) آن ها، اندوهگين و دلسرد مشو و از توطئه‏هاى آن ها، در تنگنا قرار مگير.

4 - وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُنْ في ضَيْقٍ مِمّا يَمْكُرُونَ(النمل :70)

از (تكذيب و انكار) آنان غمگين مباش، و سينه‏ات از توطئه آنان تنگ نشود.

5 - إِذْ تَمْشي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى‏ مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إِلى‏ أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمّ‏ِ وَ فَتَنّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنينَ في أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى‏ قَدَرٍ يا مُوسى‏( طه :40)

در آن هنگام كه خواهرت (در نزديكى كاخ فرعون) راه مى‏رفت و مى‏گفت: «آيا كسى را به شما نشان دهم كه اين نوزاد را كفالت مى‏كند (و دايه خوبى براى او خواهد بود)!» پس تو را به مادرت بازگردانديم، تا چشمش به تو روشن شود و غمگين نگردد! و تو يكى (از فرعونيان) را كشتى اما ما تو را از اندوه نجات داديم و بارها تو را آزموديم. پس از آن، ساليانى در ميان مردم «مدين» توقف نمودى سپس در زمان مقدّر (براى فرمان رسالت) به اين جا آمدى، اى موسى!

6 - فَرَدَدْناهُ إِلى‏ أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ(القصص :13)

ما او را به مادرش بازگردانديم تا چشمش روشن شود و غمگين نباشد و بداند كه وعده الهى حق است ولى بيشتر آنان نمى‏دانند!

7 - وَ لَمّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطًا سي‏ءَ بِهِمْ وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَ قالُوا لا تَخَفْ وَ لا تَحْزَنْ إِنّا مُنَجُّوكَ وَ أَهْلَكَ إِلاَّ امْرَأَتَكَ كانَتْ مِنَ الْغابِرينَ(العنكبوت :33)

هنگامى كه فرستادگان ما نزد لوط آمدند، از ديدن آن ها بدحال و دلتنگ شد گفتند: «نترس و غمگين مباش، ما تو و خانواده‏ات را نجات خواهيم داد، جز همسرت كه در ميان قوم باقى مى‏ماند.

با ملاحظه آیات فوق روشن است که خداوند با رفع حزن و اندوه می خواهد زمینه آرامش را فراهم نماید زیرا در این صورت  است که تلاش ها ثمر بخش می شود و افق آینده به سوی بندگان روشن می گردد. توجه به این نکته هم لازم است که خداوند در همه این آیات خواهان برطرف کردن اندوه است ودر صورت بروز موجبات اندوه متذکّر رفع آن می شود؛ مثلاً در آیه اول به همراهش(همراه او بنا بر نقل قطعى ابو بكر است[11]) گفت : از ترس تنهايى و غربت و بى كسى و فراوانى دشمن و يك دلى دشمنان من ، و اين كه مرا تعقيب كرده‏اند غم مخور كه خداى سبحان با ماست ، او مرا بر دشمنانم يارى مى‏دهد پس سكينت خود را بر رسول خود نازل می کند[12].

در آیات دوم وسوم و چهارم خداوند از پیامبر می خواهد که اندوهگین مباش.

الف - جهت اصرارشان بر تكذيب و استهزا، و لج بازيشان در ايمان نياوردن[13].

ب -  به خاطر اين مال و ثروت و نعمت هاى مادى كه در دست آن هاست[14].

ج - از انكار و مخالفت آن ها رنج مى‏برد و به راستى دلش براى آن ها مى‏سوخت و عاشق هدايت و بيدارى آن ها بود[15].

اين حزن و اندوه كه حتما به خاطر عدم ايمان آن ها (كفار) است ممكن است يكى از دو پديده را در انسان به وجود آورد ، يا او را براى هميشه دل سرد سازد ، و يا او را به جزع و بيتابى و بى‏حوصلگى وادارد ، بنابر اين نهى از حزن و اندوه  در واقع از هر دو پديده است؛ يعنى در راه دعوت به سوى حق نه بيتابى كن و نه مايوس باش[16] .

خلاصه اين كه خداوند به پيامبرش اين واقعيت را بازگو مى‏كند كه تو داراى چنين سرمايه عظيمى هستى ، سرمايه‏اى همچون قرآن به عظمت تمام عالم هستى؛ سرمايه‏اى كه تمامش نور است و بركت ، درس است و برنامه؛ راهنماست و راه گشا؛ مخصوصا سوره حمد كه چنان محتوايش عالى است كه در يك لحظه كوتاه انسان را به خدا پيوند داده و روح او را در آستانش به تعظيم و تسليم و راز و نياز وا مى‏دارد. هرگز چشم خود را به نعمت هاى مادى كه به گروه هایى از كفار داده‏ايم ميفكن بر آن ها اندوهگين مباش[17] . بنابر این هر گاه موجبات اندوه برای پیامبر فراهم می شود ، خداوند او را از اندوه می رهاند وبه سرور و آرامش فرا می خواند.

در آیات بعد اندوه را از دل موسي و مادرش وحضرت لوط نهی کرده است[18] و
آن ها را امیدوار به نجات وپناه خود نموده است. 

«تَحْزَنُوا»

1 - وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ اْلأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ(آل‏عمران : 139)

و سست نشويد و غمگين نگرديد و شما برتريد اگر ايمان داشته باشيد.

2 - إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى‏ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ في أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللّهُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ(آل‏عمران : 153)

(به خاطر بياوريد) هنگامى را كه از كوه بالا مي رفتيد و جمعى در وسط بيابان پراكنده شدند و از شدت وحشت، به عقب ماندگان نگاه نمى‏كرديد، و پيامبر از پشت سر، شما را صدا مى‏زد. سپس اندوه‏ها را يكى پس از ديگرى به شما جزا داد. اين به خاطر آن بود كه ديگر براى از دست رفتن (غنايم جنگى) غمگين نشويد، و نه به خاطر مصيبت‏هايى كه بر شما وارد مى‏گردد. و خداوند از آن چه انجام مى‏دهيد، آگاه است.

3 - إِنَّ الَّذينَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ(فصلت :30)

به يقين كسانى كه گفتند: «پروردگار ما خداوند يگانه است» سپس استقامت كردند، فرشتگان بر آنان نازل مى‏شوند كه: «نترسيد و غمگين مباشيد، و بشارت باد بر شما به آن بهشتى كه به شما وعده داده شده است.

اين آيات به طورى كه ملاحظه مى‏كنيد وسيله‏اى است براى تسلى و دلدارى و تقويت روحى مؤمنین و خداوند ماندن مؤمن بر اندوه را جایز نمی داند؛ بلکه آن را مایه تنبه وعبرت قرار داده است تا اورا به سوی فرح و سرور هدایت کند.

در دو آیه اول که مربوط به جنگ احد[19] است، در جنگ احد بر اثر نافرمانى و عدم انضباط نظامى جمعى از سربازان اسلام ، در پايان به شكست انجاميد و جمعى از شخصيت ها و چهره‏هاى برجسته اسلام از جمله حمزه عموى پيامبر ، در اين ميدان شربت شهادت نوشيدند و خبر كشته شدن رسول خدا (ص) بعد از شكست و فرار كردن مسلمانان منتشر شد[20]. خداوند از مسلمانان خواست نه در كار دين سستى كنيد و نه از فوت غنيمت و متاع دنيا اندوهناك باشيد[21] اگر بر مسير ايمان ثابت بمانيد پيروزى نهايى از آن شما است و شكست در يك ميدان ، به معنى شكست نهايى در جنگ نيست . اين يكى از آثار مهم ايمان است كه مؤمن حتى در زندگى اين جهان آرامش لذت بخشى دارد كه افراد بى‏ايمان يا منافق و يا ضعيف الايمان هيچ گاه طعم آن را نمى‏چشند[22] .

در آیه شريفه سوم از آينده‏اى كه در انتظار مؤمنين است ، و ملائكه با آن به استقبال ايشان مى‏آيند ، خبر مى‏دهد . آن تقويت دل ها و دلگرمى آنان و بشارت به كرامت است[23] . عطاء بن أبي رياح[24]گفته است: خوف و ترس مربوط به حوادث بيمناك آينده است ، و حزن و اندوه مربوط به حوادث ناگوار گذشته ، به اين ترتيب فرشتگان به آن ها مى‏گويند ، نه از حوادث سختى كه در پيش داريد چه در دنيا و چه در هنگام مرگ و چه در مراحل رستاخيز نگران باشيد، و نه از گناهان گذشته خود يا فرزندانى كه ازشما در دنیا باقی می مانند غمی به دل راه دهید. 

«تَحْزَنُونَ»

«بدون شك اصل مسرور بودن و شاد بودن يك مطلوب فطرى است. از نعمت‏هايى كه خداى متعال وعده اعطاى آن را به انسان در روز قيامت داده است، اين است كه مؤمن در بهشت غمگين نمى‏شود و شاد خواهد بود: «وجوه يومئذ ناعمة‏»; (غاشيه: ۸) چهره‏هاى مؤمنان در بهشت‏بسيار شاداب و خرم است. يا «ينقلب الى اهله مسرورا»; (انشقاق: ۹) مؤمن پس از محاسبه، نزد اهل و عيالش، در حالى كه بسيار شاد و خندان است، برمى‏گردد. بى‏شك انسان فطرتا طالب خوشى، شادى و سرور است. مفاهيمى از قبيل خوشبختى، خوشوقتى، خوشحالى و... همگى از خوشى گرفته شده است; يعنى انسان، خود به خود، طالب خوشى است و اين اشكالى ندارد«[25].

1 - أَ هؤُلاءِ الَّذينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ(الأعراف :49)

آيا اين ها [= اين واماندگان بر اعراف‏] همانان نيستند كه سوگند ياد كرديد رحمت خدا هرگز شامل حالشان نخواهد شد؟! (ولى خداوند به خاطر ايمان و بعضى اعمال خيرشان، آن ها را بخشيد. هم اكنون به آن ها گفته مى‏شود:) داخل بهشت شويد، كه نه ترسى داريد و نه غمناك مى‏شويد.

2 - يا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ(الزخرف :68)

اى بندگان من، امروز نه ترسى بر شماست و نه اندوهگين مى‏شويد.

ملاحظه می کنید در این آیات خداوند حزن و اندوه را از بهشتیان نفی می کند خطابى است كه خداى تعالى در قيامت به متقين دارد ، شاهدش هم جمله «ادخلوا الجنة» است . و در اين خطاب ايشان را از هر ناملايمى احتمالى يا قطعى ايمنى مى‏دهد، چون فرموده نه خوف داريد ، و نه اندوه و مورد خوف ناملايم احتمالى است و مورد اندوه ناملايم قطعى ، و وقتى خوف و اندوه نداشته باشند ، قطعا اين دو قسم ناملايم را هم نخواهند داشت[26] .

«تَحْزَني»

1 - فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلاّ تَحْزَني قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا(مريم :24)

ناگهان از طرف پايين پايش او را صدا زد كه: «غمگين مباش. پروردگارت زير پاى تو چشمه آبى (گوارا) قرار داده است.

2 – وَ أَوْحَيْنا إِلى‏ أُمّ‏ِ مُوسى‏ أَنْ أَرْضِعيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقيهِ فِي الْيَمّ‏ِ وَ لا تَخافي وَ لا تَحْزَني إِنّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلينَ(القصص :7)

ما به مادر موسى الهام كرديم كه: «او را شير ده و هنگامى كه بر او ترسيدى، وى را در دريا(ى نيل) بيفكن و نترس و غمگين مباش كه ما او را به تو بازمى‏گردانيم و او را از رسولان قرار مى‏دهيم.»

این آیات در واقع تسلیت و دلداری به حضرت مریم و مادر موسی است یکی به خاطر تهمتى كه بچسبد و هيچ راهى هم براى انكار آن نباشد و دیگری برای جدایی از نوزادش[27]. خداوند با خطاب آن ها اندوه را نهی می کند تا آرامش را به آن ها ارزانی دارد.

«لِيَحْزُنَ»

إِنَّمَا النَّجْوى‏ مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئًا إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ وَ عَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ(المجادلة:10)

نجوا تنها از سوى شيطان است. مى‏خواهد با آن مؤمنان غمگين شوند. ولى نمى تواند هيچ گونه ضررى به آن ها برساند جز به فرمان خدا. پس مؤمنان تنها بر خدا توكّل كنند.

این آیه شيطان را عامل اندوه در میان مسلمانان معرفی می کند. خداى سبحان بعد از آن كه نجوى را با آن شرايط براى مؤمنين تجويز كرد ، مؤمنين را دل گرم و خاطر جمع كرد كه اين توطئه‏ها نمى‏تواند به شما گزندى برساند ، مگر به اذن خدا ، چون زمام امور همه به دست خدا است.  پس بر خدا توكل كنيد و از ضرر نجواى منافقين اندوهگين نشويد كه خدا تصريح كرده به اين كه : «و من يتوكل على الله فهو حسبه» و وعده داده كه هر كس بر او توكل كند خدا برايش كافى است  و با اين وعده وادارشان مى‏كند بر توكل و مى‏فرمايد : كه توكل از لوازم ايمان مؤمن است ، اگر به خدا ايمان دارند بايد بر او توكل كنند كه او ايشان را كفايت خواهد كرد .

بعضى از مفسرين[28] گفته‏اند : منافقين با يهوديان نجوى و رازگويى مى‏كردند  و با اين عمل خود مؤمنين را اندوهگين ، و ايجاد دلهره و فزع مى‏نمودند ، و در تصميم‏هاى آنان وهن و سستى ايجاد مى‏كردند .

اما علامه[29] می گوید: اين نظريه درست نيست ، براى اين كه ظاهر آيه «الذين نهوا عن النجوى ...»، اين است كه منظور مسلمين (در بين منافقين و بيماردلان) هستند ، كه از نجوى نهى شده‏اند.

«يَحْزُنْكَ»

1 - وَ لا يَحْزُنْكَ الَّذينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللّهَ شَيْئًا يُريدُ اللّهُ أَلاّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي اْلآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظيمٌ(آل‏عمران : 176)

كسانى كه در راه كفر، شتاب مي كنند، تو را غمگين نسازند. به يقين، آن ها هرگز زيانى به خداوند نمى‏رسانند. (به علاوه) خدا مى‏خواهد (آن ها را به حال خودشان واگذارد و در نتيجه،) بهره‏اى براى آن ها در آخرت قرار ندهد. و براى آن ها مجازات بزرگى است.

2 - يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذينَ قالُوا آمَنّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذينَ هادُوا سَمّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ يُرِدِ اللّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللّهِ شَيْئًا أُولئِكَ الَّذينَ لَمْ يُرِدِ اللّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي اْلآخِرَةِ عَذابٌ عَظيمٌ(المائدة :41)

اى فرستاده (خدا)، آنها كه در مسير كفر شتاب مى‏كنند و با زبان مى‏گويند: «ايمان آورديم» و قلب آنها ايمان نياورده، تو را اندوهگين نسازند. و (هم چنين) گروهى، از يهوديان كه خوب به سخنان تو گوش مى‏دهند، تا دستاويزى براى تكذيب تو بيابند. آنها جاسوسان گروه ديگرى هستند كه خودشان نزد تو نيامده‏اند. آنها سخنان را از مفهوم اصليش تحريف مى‏كنند و (به يكديگر) مى‏گويند: «اگر اين (كه ما مى‏خواهيم) به شما داده شد (و محمد بر طبق خواسته شما داورى كرد،) بپذيريد، وگرنه (از او) دورى كنيد!» (ولى) كسى را كه خدا (بر اثر گناهان پى‏درپى او) بخواهد مجازات كند، قادر به دفاع از او نيستى. آن ها كسانى هستند كه خدا نخواسته دل هايشان را پاك كند در دنيا رسوايى، و در آخرت مجازات بزرگى نصيبشان خواهد شد.

3 - قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَ لكِنَّ الظّالِمينَ بِآياتِ اللّهِ يَجْحَدُونَ(الأنعام :33)

ما مى‏دانيم كه گفتار آن ها، تو را غمگين مى‏كند ولى (غم مخور و بدان كه) آن ها تو را تكذيب نمى‏كنند؛ بلكه ظالمان، آيات خدا را انكار مى‏نمايند.

4 - وَ لا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَميعًا هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ(يونس :65)

سخن آن ها تو را غمگين نسازد. تمام عزّت (و قدرت)، از آن خداست و او شنوا و داناست!

5 - وَ مَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللّهَ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ(لقمان :23)

و كسى كه كافر شود، كفر او تو را غمگين نسازد. بازگشت همه آنان به سوى ماست و ما آن ها را از اعمالى كه انجام داده‏اند (و نتايج شوم آن) آگاه خواهيم ساخت. خداوند به آن چه درون سينه‏هاست آگاه است.

6 - فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ(يس :76)

پس سخنانشان تو را غمگين نسازد، ما آن چه را پنهان مى‏دارند و آن چه را آشكار مى‏كنند مى‏دانيم.

اين آيات شريفه با بيان حقيقت امر خاطر رسول خدا -  صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم - را تسليت مى‏دهد ، تا اندوهش را بر طرف سازد. چون هر فرد با ايمان از اين كه
انسان هایى به سوى كفر مسابقه بگذارند و بر خاموش ساختن نور خدا دست به دست هم دهند و احيانا به حسب ظاهر غالب هم بشوند ، اندوهناك مى‏گردد. چون غلبه كفار بر مؤمنين كانه غلبه بر خداى سبحان و اراده او است، اراده‏اى كه تعلق گرفته است بر اعلاى كلمه حق و اين كه همواره حق را بر باطل چيره سازد ، ليكن همين فرد با ايمان اگر در مساله امتحان عمومى تدبر كند يقين مى‏كند به  اين كه ، همواره خدا غالب است ، و اين كه خلايق همه در راهند؛ يعنى راه رسيدن به هدف نهايى و خداى تعالى همه را رو بدان سو به راه انداخته ، تا زمينه براى هدايت تكوينى و تشريعى به سوى آن هدف و غايت فراهم شود ، كافر به وسيله اشباع شدن از عافيت و نعمت و قدرت ، كه همان استدراج و مكر خدايى است به سوى هدفش متوجه شود؛ يعنى به آخرين نقطه‏اى كه مى‏تواند از طغيان و معصيت دست يابد برسد ، و مؤمن هم پيوسته به وسيله محك امتحان آزموده شود تا ايمان باطنيش اگر مشوب و ناخالص است خالص و خالص‏تر شود تا به كلى خالص براى خدا گردد و يا شرك باطنيش اگر مشوب و ناخالص است خالص و خالص‏تر شود ، تا به كلى از ايمان خالى شود و به آن مرحله از سقوط برسد كه اولياى طاغوت و امامان كفر رسيدند[30] .

بنابراین عواملی نظیر ثبات در کفر[31] و نفاق[32] ، ستم کارانی که آیات الهی را انکار می کنند یا به پیامبر نسبت شاعر ومجنون ونظیر این اوصاف می دهند[33]،سخنان ناموزون کفار ومشرکان لجوج[34]، ای پیامبر تو را اندوهگین نکند.

«يَحْزَنَّ»

تُرْجي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَ تُؤْوي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَ مَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى‏ أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَ لا يَحْزَنَّ وَ يَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَ اللّهُ يَعْلَمُ ما في قُلُوبِكُمْ وَ كانَ اللّهُ عَليمًا حَليمًا(الأحزاب :51)

 (موعد) هر يك از همسرانت را بخواهى مى‏توانى به تأخير اندازى، و هر كدام را بخواهى نزد خود جاى دهى و هرگاه بعضى از آنان را كه بركنار ساخته‏اى بخواهى نزد خود جاى دهى، گناهى بر تو نيست. اين حكم الهى براى روشنى چشم آنان، و اين كه غمگين نباشند و به آن چه به آنان مى‏دهى همگى راضى شوند نزديكتر است و خدا آن چه را در قلوب شماست مى‏داند، و خداوند دانا و بردبار است (از مصالح بندگان خود با خبر است، و در كيفر آن ها عجله نمى‏كند).

اين حكم الهى براى روشنى چشم همسران پیامبر و اين كه غمگين نشوند[35] و همه آن ها راضى به آن چه در اختيارشان مى‏گذارى گردند، نزديكتر است.

«لَيَحْزُنُني»

قالَ إِنّي لَيَحْزُنُني أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ(يوسف :13)

(پدر) گفت: «من از بردن او غمگين مى‏شوم؛ و از اين مى‏ترسم كه گرگ او را بخورد، و شما از او غافل باشيد!»

یعقوب گفت: اين كه من مايل نيستم يوسف با شما بيايد از دو جهت است : اول اين كه دورى يوسف براى من غم انگيز است. دوم از اين مى‏ترسم كه در حالى كه شما از او غافليد گرگ او را بخورد[36].

«يَحْزُنُهُمُ»

لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ اْلأَكْبَرُ وَ تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ(الأنبياء :103)

وحشت بزرگ، آن ها را اندوهگين نمى‏كند و فرشتگان به استقبالشان مى‏آيند، (و مى‏گويند:) اين همان روزى است كه به شما وعده داده مى‏شد.

در این آیه خداوند خبر می دهد حتی در آخرت هم اندوه را از مؤمنین بر می داریم. فزع اكبر آن ها را غمگين نمى‏كند. فزع اكبر ( وحشت بزرگ ) را بعضى اشاره به وحشت هاى روز قيامت دانسته‏اند كه از هر وحشتى بزرگتر است  و بعضى[37] اشاره به نفخه صور و دگرگوني هاى پايان اين جهان و تزلزل عجيبى كه در اركان اين عالم مى‏افتد آن چنان كه در آيه 87 سوره نحل آمده است[38] .

«يَحْزَنُونَ»

در قرآن كريم نسبت به عاقبت نيك آدميان چه در دنيا و چه در آخرت (و عمدتاً در آخرت) و در مناسبت‌های مختلف مكرراً آمده است: « فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ» «هيچ ترسی و اندوهی بر آنان نخواهد بود » اين بيان الهی نشان می‌دهد كه خوف (ترس) و حزن (غم و اندوه) امور نامطلوب و ناپسندی هستند كه خداوند سبحان در بيان عاقبت پسنديده بندگان نيك خود با صراحت آن ها را منتفی می‌شمارد.

اگر حزن امری پسنديده بود ، منتفی شدن آن در عاقبت امر بندگان خدا ، ناپسند شمرده می‌شد و يادآوری انتفای آن به عنوان نعمت و پاداش الهی بی معنی بود.

 قرآن وقتى مى‏خواهد از شهدا تعريف كند و غير مستقيم ديگران را تشويق نمايد كه به خيل شهدا بپيوندند، مى‏فرمايد: « فَرِحينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ ‏»; (آل عمران۱۷0) آن‏ها به واسطه نعمت‏هايى كه خداوند به آن‏ها داده است در شادى و سرور هستند. بنابراين، داشتن شادى و سرور، يك امر مطلوب فطرى است، كه هم در آخرت و هم در برزخ، قطعا جزو نعمت‏هاى بزرگ الهى مى‏باشد. همه ما بايد طالب چنين نعمتى باشيم[39].

1 - قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعًا فَإِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(بقره:38)

گفتيم: «همگى از آن، فرود آييد. هرگاه هدايتى از طرف من براى شما آمد، كسانى كه از آن پيروى كنند، نه ترسى بر آن هاست، و نه غمگين شوند.»

2 - إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ الَّذينَ هادُوا وَ النَّصارى‏ وَ الصّابِئينَ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ اْلآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ( البقرة : 62 )

كسانى كه (به پيامبر اسلام) ايمان آورده‏اند، و كسانى كه به آيين يهود گرويدند و نصارى و صابئان [= پيروان يحيى‏] هر گاه به خدا و روز رستاخيز ايمان آورند ، و عمل صالح انجام دهند، پاداششان نزد پروردگارشان مسلم است و هيچ‏گونه ترس و اندوهى براى آنها نيست. (هر كدام از پيروان اديان الهى، كه در عصر و زمان خود، بر طبق وظايف و فرمان دين عمل كرده‏اند، مأجور و رستگارند.)

3 - بَلى‏ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(البقرة :112)

آرى، كسى كه روى خود را تسليم خدا كند و نيكوكار باشد، پاداش او نزد پروردگارش ثابت است. نه ترسى بر آنهاست و نه غمگين مى‏شوند. (بنابر اين، بهشت خدا در انحصار هيچ گروهى نيست.)

4 - الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ في سَبيلِ اللّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(البقرة :262)

كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مى‏كنند، سپس به دنبال انفاقى كه كرده‏اند، منت نمى‏گذارند و آزارى نمى‏رسانند، پاداش آنها نزد پروردگارشان (محفوظ) است؛ و نه ترسى دارند، و نه غمگين مى‏شوند.

5 - الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(البقرة :274)

آن ها كه اموال خود را، شب و روز، پنهان و آشكار، انفاق مى‏كنند، مزدشان نزد پروردگارشان است؛ نه ترسى بر آنهاست، و نه غمگين مى‏شوند.

6 - إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(البقرة :277)

كسانى كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند و نماز را برپا داشتند و زكات را پرداختند، اجرشان نزد پروردگارشان است؛ و نه ترسى بر آنهاست، و نه غمگين مى‏شوند.

7 - فَرِحينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(170آل عمران)

آن ها به خاطر نعمت هاى فراوانى كه خداوند از فضل خود به ايشان بخشيده است، خوشحالند و به خاطر كسانى كه هنوز به آن ها ملحق نشده‏اند [= مجاهدان و شهيدان آينده ]، خوش وقتند (زيرا مقامات برجسته آن ها را در آن جهان مى‏بينند و مى‏دانند) كه نه ترسى بر آن هاست، و نه غمى خواهند داشت.

8 - إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ الَّذينَ هادُوا وَ الصّابِئُونَ وَ النَّصارى‏ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ اْلآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحًا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(المائدة :69)

آن ها كه ايمان آورده‏اند، و يهود و صابئان و مسيحيان، هرگاه به خداوند يگانه و روز جزا، ايمان بياورند، و عمل صالح انجام دهند، نه ترسى بر آن هاست، و نه غمگين خواهند شد.

9 - وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلينَ إِلاّ مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(الأنعام :48)

ما پيامبران را جز (به عنوان) بشارت دهنده و بيم دهنده، نمى‏فرستيم. آن ها كه ايمان بياورند و (خويشتن را) اصلاح كنند، نه ترسى بر آن هاست و نه غمگين مى‏شوند.

10 - يا بَني آدَمَ إِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتي فَمَنِ اتَّقى‏ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(الأعراف :35)

اى فرزندان آدم، اگر رسولانى از خود شما به سراغتان بيايند كه آيات مرا براى شما بازگو كنند، (از آنها پيروى كنيد) كسانى كه پرهيزگارى پيشه كنند و عمل صالح انجام دهند (و در اصلاح خويش و ديگران بكوشند)، نه ترسى بر آنهاست و نه غمناك
مى شوند.

11 - أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(يونس :62)

آگاه باشيد (دوستان و) اولياى خدا، نه ترسى دارند و نه غمگين مى‏شوند.

12 - وَ يُنَجِّي اللّهُ الَّذينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(الزمر : 61)

و خداوند كسانى را كه تقوا پيشه كردند با رستگارى رهايى مى‏بخشد. هيچ بدى به آنان نمى‏رسد و هرگز غمگين نخواهند شد.

13 - إِنَّ الَّذينَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(الأحقاف :  13)

كسانى كه گفتند: «پروردگار ما اللّه است»، سپس استقامت كردند، نه ترسى براى آنان است و نه اندوهگين مى‏شوند.

همان طور که ملاحظه می کنید در 12 آیه جمله« فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ» به مناسبت های مختلف تکرار شده است و درسوره الزمر/آیه61 به عبارت« لا هُمْ يَحْزَنُونَ» بسنده شده است. اين آيه نيز « دور شدن از اندوه و غم » را مصداق « نجات دادن آدميان پرهيزكار به وسيله خدای سبحان » معرفی كرده است. به عبارت ديگر، خداوند است كه پرهيزكاران را از« دام جهل ناشی از اندوه و غم » كه « دام شيطان » است رها می‌سازد.

 خداوند در این آیات برای این که اندوه را از انسان دور کند راه کارهایی را ارائه کرده است. راه کار های خدا برای نجات انسان از ترس و اندوه عبارتند از:

كسى كه هدايت مرا پيروى كند(بقره 38) ، هر گاه به خدا و روز رستاخيز ايمان آورند ، و عمل صالح انجام دهند، پاداششان نزد پروردگارشان مسلم است (بقره62)؛ كسى كه روى خود را تسليم خدا كند و نيكوكار باشد، پاداش او نزد پروردگارش ثابت است (البقرة :112)؛ آن ها كه اموال خود را، شب و روز، پنهان و آشكار، انفاق مى‏كنند، مزدشان نزد پروردگارشان است(البقرة :274). كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و زكات را پرداختند اجر و پاداششان نزد خدا است.[40](بقره277). كشته شدگان در راه خدا[41](170آل عمران) ،آن ها كه ايمان بياورند و خويشتن را اصلاح كنند و عمل صالح انجام دهند.[42](الأنعام :48)، آن ها كه پرهيزگارى پيشه كنند و در اصلاح خويشتن و ديگران بكوشند[43](الأعراف35)، اولياي خدا كسانى هستند كه ميان آنان و خدا حايل و فاصله‏اى نيست[44](يونس62)، كسانى را كه تقوا پيشه كردند با رستگارى رهايى مى‏بخشد(الزمر61)؛كسانى كه گفتند: «پروردگار ما اللّه است»، سپس استقامت كردند(الأحقاف13).

این راه کارهای مختلف که همه در« مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ» خلاصه
می شود هر یک سببی است برای خنثی کردن اسباب حزن و اندوه برای اولیای خدا زیرا او نمی خواهد انسان اندوهگین باشد.

آيه اول نخستين فرمانى است كه در تشريع دين ، براى آدم و ذريه او صادر شده ، دين را در دو جمله خلاصه كرده ، كه تا روز قيامت چيزى بر آن دو جمله اضافه نمي شود[45]. در آن روز كه از آدم وحوا اين مخالفت سر زد ، اصلا دينى تشريع نشده بود، و بعد از هبوط آدم دين خدا نازل شد، خداوند فرمود: هر كس هدايتم را پيروى كند، ترسى بر آنان نيست ، و دچار اندوهى نيز نمي شوند[46].

علامه طباطبایی می فرماید[47]: «اين جمله يعنى جمله : أَلاّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ جمله عجيبى است ، هر قدر انسان بيشتر در آن فرو مى‏رود و تدبر مى‏كند دامنه معنايش وسيع‏تر مى‏شود ، با اين كه جمله‏اى است لطيف و رقيق و بيانى است ساده و اولين چيزى كه از معناى آن به ذهن مى‏رسد، اين است كه خوف و حزن از مؤمنين برداشته مى‏شود و اين را هم مى‏دانيم كه خوف تنها در امرى فرض دارد كه اولا، ممكن باشد ، و ثانيا، احتمال آمدنش به سوى ما معقول باشد و ثالثا، اگر بيايد مقدارى از سعادت ما را از بين مى‏برد؛ سعادتى كه ما توقع داريم واجد آن باشيم و خود را واجد آن فرض مى‏كنيم و هم چنين حزن تنها از ناحيه حادثه‏اى است كه پيش آمده و آن نيز مقدارى از سعادت كذایى ما را سلب كرده ، پس بلا و يا هر محذور و گرفتارى كه فرض شود ، وقتى از آن مى‏ترسيم كه هنوز بر سر ما نيامده باشد و اما وقتى آمد ديگر خوف معنا ندارد ، آن جا جاى حزن و حسرت است ، پس بعد از وقوع خوفى نيست و قبل از وقوع هم حزنى نيست .

پس بر طرف شدن مطلق خوف از انسان تنها وقتى فرض دارد كه هيچ يك از آن چه داريم در معرض زوال قرار نگيرد ، و هم چنين برطرف شدن مطلق حزن از انسان وقتى فرض دارد كه آن چه نعمت كه انسان بتواند از آن متنعم شود و لذت ببرد دارا باشد و خداى تعالى به او افاضه كرده باشد ، و نيز آن چه كه دارد در معرض زوال قرار نگيرد ، و اين همان خلود سعادت براى انسان و خلود انسان در آن سعادت است و از همين جا واضح مى‏شود كه نبودن خوف و حزن عين روزى خوردن انسان نزد خدا است».

«اولياي خدا كسانى هستند كه ميان آنان و خدا حايل و فاصله‏اى نيست؛ حجاب ها از قلبشان كنار رفته ، و در پرتو نور معرفت و ايمان و عمل پاك ، خدا را با چشم دل چنان مى‏بينند كه هيچ گونه شك و ترديدى به دل هايشان راه نمى‏يابد ، و به خاطر همين آشنايى با خدا كه وجود بى انتها و قدرت بى پايان و كمال مطلق است ، ماسواى خدا در نظرشان كوچك و كم ارزش و نا پايدار و بى مقدار است . كسى كه با اقيانوس آشنا است ، قطره در نظرش ارزشى ندارد و كسى كه خورشيد را مى‏بيند نسبت به يك شمع بى فروغ بى اعتنا است»[48].

بنا بر اين آيات، « فلاح و رستگاری » در چهره « شادی بدون اندوه » تجلی يافته و اين به معنی « راه كار نجات و رهايی » است. رهايی از چنگ « جهل و شيطان » و روی آوردن به « عقل و رحمان » حتی در چهره « فرار از حزن و اندوه » و « كسب شادی و سرور » نعمتی الهی است كه بايد در مأذنه ی فرهنگ اجتماعی ، آن را هر شب و روز ياد آوری كرد.

«الْحُزْنِ»

وَ تَوَلّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا أَسَفى‏ عَلى‏ يُوسُفَ وَ ابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظيمٌ(يوسف :84)

و از آن ها روى برگرداند و گفت: «وا اسفا بر يوسف!» و چشمان او از اندوه سفيد شد اما خشم خود را فرو مى‏برد (و هرگز كفران نمى‏كرد)!

«حُزْني»

تاكنون بحث ناپسند بودن « غم و حزن » نزد خدای سبحان و دين و شريعت او بود. ولی خواسته يا ناخواسته اسباب غم و اندوه در اين دنيا ، به فراوانی فراهم می‌شود. به عبارت ديگر واقعيت دنيا به گونه‌ای است كه تمامی افراد در برابر وقايع اندوه بار قرار می‌گيرند (همان گونه كه در معرض شادی نيز قرار دارند) و نفس آدمی نسبت به اتفاقات و پديده‌های ناگوار هستی ، واكنشی طبيعی به نام « حزن » را نشان می‌دهد.

توصيه دين و شريعت درباره اين گونه امور ، فراهم كردن آگاهانه و مختارانه وسايل شادی و گريز از غم و اندوه به سوی شادی و سرور است. به عبارتی ديگر از تكثير كمی و كيفی غم و حزن جلوگيری می‌كند و آن را به « حداقل » كاهش می‌دهد.

 «مؤمنان وقتى در روز قيامت وارد بهشت مى‏شوند، مى‏گويند: «الحمدالله الذى اذهب عنا الحزن‏»، خدا را ستايش مى‏كنند كه حزن و اندوه را از آنان برداشت; يعنى دوران حزن و غمى، كه در دنيا داشتند سپرى شد و زمانى كه وارد بهشت مى‏شوند، ديگر از حزن و اندوه خبرى نيست. پس شاد بودن و محزون نبودن فطرتا مطلوب است و اين پاداش مؤمنان در بهشت است. برعكس، اهل جهنم، هميشه غمگين و افسرده هستند. قيافه‏هاى درهم كشيده «عبوسا قمطريرا» (انسان۱۰) و چهره‏هاى چروكيده و سياه «وجوه يومئذ مسوده» از حالات دوزخيان است[49].  به آیات در این زمینه دقت نمایید».

قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثّي وَ حُزْني إِلَى اللّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ(يوسف :86)

گفت: «من غم و اندوهم را تنها به خدا مى‏گويم (و شكايت نزد او مى‏برم)! و از خدا چيزهايى مى‏دانم كه شما نمى‏دانيد.

«الْحَزَنَ»

وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ(فاطر :34)

آن ها مى‏گويند: «حمد (و ستايش) براى خداوندى است كه اندوه را از ما برطرف ساخت. پروردگار ما آمرزنده و سپاسگزار است.

«حَزَنًا»

1 - وَ لا عَلَى الَّذينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْيُنُهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلاّ يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ(التوبة :92)

و (نيز) ايرادى نيست بر آن ها كه وقتى نزد تو آمدند كه آنان را بر مركبى (براى جهاد) سوار كنى، گفتى: «مركبى كه شما را بر آن سوار كنم، ندارم!» (از نزد تو) بازگشتند در حالى كه چشمانشان از اندوه اشكبار بود زيرا چيزى نداشتند كه در راه خدا انفاق كنند (و با آن به ميدان بروند).

2 - فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما كانُوا خاطِئينَ(القصص :8)

(هنگامى كه مادر به فرمان خدا او را به دريا افكند) خاندان فرعون او را از آب گرفتند، تا سرانجام دشمن آنان و مايه اندوهشان گردد. مسلّماً فرعون و هامان و لشكريانشان خطاكار بودند.

با دقت در آیات آخر متوجه می شویم که در این آیات به اسباب اندوه اشاره شده است از جمله:

الف - حضرت یعقوب در اندوه بر يوسف ديدگان خود را از دست داد؛ بلكه اين غم و اندوه مضاعف و ادامه گريه و ريختن اشك بينايى او را از ميان برد[50]. یعقوب گفت : من اندوه فراوان و حزن خود را به شما و فرزندان و خانواده‏ام شكايت  نمى‏كنم و اگر شكايت كنم در اندك زمانى تمام مى‏شود و بيش از يك يا دو بار نمى‏شود تكرار كرد هم چنان كه عادت مردم در شكايت از مصائب و اندوه‏هاشان چنين است؛ بلكه من تنها و تنها اندوه و حزنم را به خداى سبحان شكايت مى‏كنم ، كه از شنيدن ناله و شكايتم هرگز خسته و ناتوان نمى‏شود ، نه شكايت من او را خسته مى‏كند و نه شكايت و اصرار نيازمندان از بندگانش.  و «اعلم من الله ما لا تعلمون» و من از خداوند چيزهايى سراغ دارم كه شما نمى‏دانيد ، و به همين جهت به هيچ وجه از روح او مايوس و از رحمتش نااميد نمى‏شوم[51] .

ب -  شدائد و مصائب و اندوهى است كه اهل بهشت در دنيا داشتند[52] . و بعضى اشاره به اندوهى كه در محشر در باره نتيجه كار خود دارند مى‏دانند ، در حالى كه اين دو تفسير با هم تضادى ندارند و مى‏تواند در معنى آيه جمع باشد[53].

ج – چشم هايشان اشكبار بود، و اين اشك به خاطر اندوهى بود كه از نداشتن وسيله براى انفاق در راه خدا سرچشمه مى‏گرفت[54].

 

نتیجه گیری

همان طور که ملاحظه می کنید در همه آيات رفع حزن و محصور كردن آن در دستور خداوند بوده است نه گسترش و نشر آن و خداوند در همه این آیات می خواهد حزن واندوه را در ابتدا از مؤمنین وسپس از جامعه اسلامی ببرد. لازمه ی اين رويكرد، تحولی عظيم و تغييراتی فراوان در فرهنگ جامعه دينی است. بنا بر اين ، از نظر خدای رحمان و شريعت محمدی (ص) ، « رويكرد عقلانی ، ما را به گزينش شادی و حاكم كردن آن بر فضای فرهنگی جامعه وادار می‌كند.» گمان نمی رود كه هيچ جامعه‌ای ترجيح تئوريك حزن و اندوه بر شادی را بپذيرد و آن را به عنوان مبنای علمی برگزيند. هر چند در مقام عمل و در طول تاريخ ، بسياری از جوامع ، برخلاف باورهای نظری خويش اقدام كرده‌اند و فرهنگ گسترش غم را برگزيده و متأسفانه افسردگی، یأس،
دل مردگی و انحطاط را بارها و بارها تجربه كرده اند.

 

 

پي نوشت :

روز کارگر و روز معلم

مبارک باد.

 

                                                                                           حسین اویسی :عضو گروه تلفیقی ارزشیابی گروه های

                  آموزشی راهنمایی استان قزوین

مقدمه :

هر کشوری برای پاسخ گویی به نیازهای خود باید از نیروهای انسانی کار آمد و اثر بخش استفاده کند و آماده ساختن چنین نیروهایی جز از راه آموزش و تربیت افراد امکان پذیر نیست . از آن جا که آموزش مانند هر فعالیتی هزینه بردار است باید اطمینان پیدا کرد که این هزینه ها اعم از مالی ، مادی ، کالبدی و انسانی به درستی صرف و خرج می شود به عبارت دیگر آیا نظام آموزشی کشور متناسب با نیازهای و خواسته ها جامعه عمل می کند ؟ آیا نیازهای اساسی جامعه در نظام آموزش بخوبی دیده شده است ؟ آیا نیازهای شخصی و فردی فرگیران در زمینه های علائق ، سلایق و ... در نظر گرفته شده است ؟ آیا ساختار کلی آموزش و پرورش آینده نگر و رو به جلو است یا حرکت قهقرایی داشته و تنها به انفعال میراث ها و فرهنگ گذشته می پردازد و  تا چه حد نظام و مجموعه فرایند های آموزشی به رشد و توسعه توانایی های انسانی فراگیران توجه نموده و پرورش افراد خلاق ، کارآمد و متفکر را هدف گیری نموده است ، که با وجود عمر اندک خود در پی پاسخ گویی به این پرسش ها ست

ارزشیابی تحصیلی

ارزشیابی تحصیلی ، فعالیتی است که معلم ، در جریان تدریس خود انجام می دهد . این فعالیت ، شامل جمع آوری اطلاعات و داوری در باره وضعیت یادگیری و پیشرفت دانش آموز است . جمع آوری این اطلاعات از طریق شیوه های مختلف صورت می پذیرد و نیازمند کسب مهارت و دانش کافی در این زمینه است .معلم باید با استفاده از نتایج حاصل سنجش و ملاحظه اهداف و انتظارات آموزشی درباره وضعیت فرد داوری کرده ضعف ها و قوت های دانش آموز را مشخص کند و برای بهبود فعالیت های یادگیری به او توصیه هایی را ارایه دهد .

متاسفانه فرایند سنجش و ارزشیابی در کشور ما ، مطابق عرف ، فقط شامل ارزیابی مجموعی یا پایانی است که در پایان دوره آموزشی به منظور تشخیص پیشرفت تحصیلی و رتبه بندی صورت می گیرد . در این روش تمامی تلاش معلم ، دانش آموز ، والدین و کل نظام آموزشی معطوف به آزمون های پایانی و به نمره آن هاست و ما حصل همه زحمت ها در یک عدد یک یا دو رقمی خلاصه می شود . این نمره، نه تنها ملاک قضاوت و تصمیم گیری در خصوص دانش آموز است ، بلکه به نوعی ارزشیابی از عملکرد معلم ، مربی ، مدیر ، والدین و نظام آموزشی نیز تلقی می شود . تردیدی نیست که نتایج حاصل از این گونه تصمیم گیری ها دقیق نبوده و ممکن است عواقب ناگواری به همراه داشته باشد . به عبارت دیگر به جای آن که نظام ارزشیابی و اندازه گیری در خدمت آموزش و رشد و توسعه دانش فراگیران و معلمان قرار گیرد ، فرآیند تدریس و یادگیری در خدمت سنجش و آزمون در آمده است و ملاک قضاوت در مورد نظالم و دانش آموز در یک مقیاس صفر تا بیست خلاصه می شود .

امروزه نتيجه مداري چيزي است كه ذهن و انديشه تربيتي ما را در مدارس شكل مي دهد و به همين دليل ارزش يابي هاي پيشرفت تحصيلي بر نتيجه نهايي يادگيري متمركز شده و امتحانات پاياني نقش اصلي را ايفا مي كنند و پايه قضاوت در مورد آن چيزي قرار مي گيرند كه دانش آموزان به آن دست يافته اند . در اين نوع ارزش يابي ها دانسته ها تنها چيزي هستند كه مورد سنجش قرار مي گيرند و چگونه دانستن ، توانستن و عمل كردن در جريان آن محو و ناپيدا مي شود .

ارزشيابي تكويني با پيش بيني سهم براي فرآيند يادگيري در ارزش گذاري به جريان رشد دانش آموزان رويكردي را به وجود آورده است كه از طريق آن مي توان هويت فردي دانش آموزان را نيز مورد توجه جدي قرار داد . توجه به فعاليت هاي مستمر دانش آموز در قالب سنجش عملكرد و نحوه كوشيدن دانش آموزان ضمن آشكار كردن سرمايه منحصر به فرد فطري هر كدام از آن ها امكان توليد دانش و نو آوري و خلاقيت را فراهم مي كند .

ارزشيابي تكويني يا مستمر با فر آيند ياددهي – يادگيري يك پارچه مي شود و در سرتاسر   دوره ي آموزش تداوم مي يابد . اين نوع ارزش يابي ، هم بر فرآيند يادگيري و هم به بازده يا فر آورده هاي يادگيري تاكيد دارد . نتايج آن براي معلم و دانش آموز بازخوردي فراهم مي كند كه نشان مي دهد هدف هاي آموزشي تا چه اندازه تحقق يافته است . معلم با استفاده از اين بازخورد  در مورد انطباق برنامه و روش هاي آموزشي با سطح يادگيري و نيازهاي دانش آموزان تصميم مي گيرد . بازخورد حاصل از ارزيابي تكويني به دانش آموزان فرصت مي دهد تا نسبت به آن چه ياد مي گيرند توجه كنند ، مهارت ها و توانايي هاي فكري خود را پرورش دهند و با كسب آگاهي از نقاط قوت و ضعف خود ، در جهت رسيدن به اهداف آموزشي ، رفع نارسايي ها و پرورش و تقويت جنبه هاي مثبت خود گام بردارند .

بازخورد مثبت و منظم ، بخش ارزشمند فرآيند ياددهي – يادگيري است و به دانش آموزان كمك مي كند تا از ميزان يادگيري خود آگاه شوند . بازخورد توصيفي عبارت از ارائه اطلاعات به دانش آموزان در باره ي كيفيت پيشرفت آن هاست . شيوه بازخورد  در مورد كيفيت عملكرد دانش آموزان اطلاعاتي را در اختيار آن ها مي گذارد كه در چه زمينه اي خوب و يا ضعيف عمل كرده اند و اين در حالي است كه تا پايان در مورد كيفيت فعاليت هيچ داوري صورت نمي گيرد . ديگر آن كه بازخورد اغلب شامل پيشنهادهايي است كه چگونه دانش آموز مي تواند در كارهاي آينده عملكرد خود را بهبود بخشد . همين كه دانش آموز احساس كند به سوي موفقيت پيش مي رود ، سطح اعتماد به نفس وي افزايش مي يابد و نياز به پاداش هاي بيروني به تدريج جاي خود را به انگيزه دروني مي دهد .از آنجا كه دانش آموزان ابتدايي و سال هاي اول راهنمايي تحصيلي بيش تر برای رسيدن به هدف هاي كوتاه مدت تلاش مي كنند و كم تر در مورد هدف هاي بلند مدت مي انديشند ،لذا به ارزش يا بي هاي مستمرو منظم واكنش مثبت تري نشان مي دهند .به همين دليل ، تاكيد نظام آموزشي در اين سطح بايدبيش تر به ارزش يا بي هاي تكويني و مستمر معطوف باشد .

ارزشيابي تكويني با استفاده از فنون مختلف مانند تهيه گزارش هاي كتبي يا شفاهي ، اجراي طرح هاي تحقيقي ، مشاهده ي رفتار دانش آموز ، چك ليست ، كارنما و ... انجام مي گيرد . در اين نوع ارزش يابي معلم ممكن است رفتار دانش آموزان را در موقعيت هاي مختلف آموزشي مشاهده و مشاهداتش را به طور منظم يادداشت كند . او بر اساس مشاهده رفتار دانش آموزان اطلاعات جامعي را در باره ي رفتار آنان از طريق چك ليست جمع آوري مي كند . او ممكن است از آن ها بخواهد كه با جمع آوري نمونه هايي از تكاليف و يا پژوهش هايي كه انجام مي دهند ، به تدريج كار نمايي فراهم كنند و به معلم ارائه دهند .روش هاي اخير به ويژه موجب مي شود كه دانش آموزان در قبال يادگيري و پيشرفت خود احساس مسئوليت كنند و بدين وسيله احساس مسئوليت  در آنان پرورش مي يابد .

منظور از روش هاي توصيفي در ارزشيابي توجه به رويكردي است كه در آن معلم تغييرات و تحولات ايجاد شده در دانش آموز را با فنون متفاوت بررسي كرده و به صورت مشروح بر اساس شاخص هاي پيشرفت و يا اهداف از پيش تعيين شده به اطلاع دانش آموز و ولي مي رساند  بررسي نظام ارزشيابي كشورهاي مختلف جهان نشان مي دهد استفاده از كارنامه توصيفي امري رايج و داراي سابقه اي طولاني است . در كشور فرانسه روش نمره گذاري استفاده از طيف با عبارات توصيفي : بالاتر از استاندارد ، مطابق استاندارد ، ناسازگار با استاندارد و ... مي باشد . در آلمان شش مقوله ويا طيف و در ژاپن استفاده از پنج مفهوم همراه با جملات توصيفي است . خلاصه اينكه در بسياري از كشورهاي مختلف جهان ، كارنامه فقط نمرات خام را شامل نگرديده و تمامي فعاليت ها و مهارت ها و نگرش كودك ، توصيف و ارزشيابي مي شود . ارائه نمره صرف ضمن ايجاد رقابت و اضطراب ، يادگيري و پيشرفت تحصيلي دانش آموزان راتحت الشعاع قرار داده و با ايجاد افسردگي ، بخش زيادي از منابع و استعدادهاي بالقوه انساني و اقتصادي را تلف مي نمايد . برخورد معلمان و والدين و ارزش بيش از حد قائل شدن به امتحان و تكراربيهوده آن و استفاده  ابزاري از آن باعث ايجاد دلسردي از تعليم و تربيت و امتحان با اين سبك و سياق ، نقطه پايان رهايي از درس و تحصيل محسوب مي شود  .

منابع :

1-     انگيزش در كلاس درس نويسنده چريل ، ال ، اسپالدينگ -  ترجمه محمد رضا ناييني و اسماعيل بيابانگرد   پژوهش نامه آموزشي ، دي ماه 1380

2 -   جزوه راهنماي ارزشيابي توصيفي – تكويني رشد تكنولوژي آموزشي ، شماره 145 ، دي ماه 1381

3 -                                                                                                       www.arzeshyabitosfi.blogspot.com

4 –                            www. Aftab.ir                                                                

فرا رسیدن 22 بهمن سالروز انقلاب اسلامی

 رابه هموطنان تبریک می گویم

بررسي چند نظريه درباره نهضت

 

مشروطيت ايران

­

 

چكيده:

نهضت مشروطيت در سده گذشته وقوع يافت و تحولات بسياري را در حيات اجتماعي ايرانيان رقم زد. به باور برخي از پژوهشگران سرآغاز فصلي تازه در تاريخ ايران محسوب مي شود درباره چگونگي و چرايي اين رخداد  تاريخي آرا و نظرات متفاوتي عرضه شده است كه مي توان در ميان برخي از آنها به نوعي تلفيق قايل شد و چند نگرش اصلي نسبت به تاريخ مشروطيت را از يكديگر متمايز ساخت از آن ميان نگرش تاريخ نگاران اوليه مشروطيت، ديدگاه جزم انديشانه تاريخ نگاران ماركسيستي به اين نهضت، تفسير يوزيتويستي از مشروطيت و ديگر نگرش جامعه شناسي سياسي به آن واقعه تاريخي است كه در اين گفتار به اجمال مورد بررسي و نقد قرار گرفته است.

 

كليد واژه: نهضت مشروطيت ايران، ساختار، انديشه اجتماعي

 

 

پيشگفتار:

صدور فرمان تاسيس مجلس شوراي ملي توسط مظفرالدين شاه قاجار كه زير فشار مبارزات مسالمت آميز مردمي صورت گرفت (13 مرداد 1285ش./ 14جمادي الثاني 1324ق.) و به منزله فرمان مشروطيت شناخته شد به اعتقاد برخي از پژوهشگران سرآغاز تاريخ معاصر ايران به شمار مي رود.

مشروطيت فرهنگ سياسي حاكم را كه ريشه در اعماق تاريخ ايران داشت و بر پايه استبداد و خودكامگي فردي استوار بود به چالش كشيد و گفتمان نويني را مطرح ساخت كه دو خصيصه اصلي آن مردم سالاري و قانون مداري است. آن دو ويژگي با وجود برقراري ظواهري چون مجلس و قانون اساسي در دولتهاي پس از مشروطه تجسم نيافت اما به درخواست اصلي نهضت هاي آزادي خواهانه و عدالت طلبانه پس از آن مبدل شد. به دليل همين تداوم و پويايي آرماني و نيز تاثير تاريخي آن در دگرگوني روند حيات فكري و اجتماعي ايرانيان، از آن هنگام مقالات، رسايل و كتب بسياري دربارة عوامل ظهور و دلايل ناكامي آن واقعه نگاشته شده است. بي گمان بررسي تطبيقي متون و پژوهش هاي تاريخي مي تواند در روشن ساختن زواياي مبهمي از موضوع موثر افتد از اين رو در اين گفتار به بررسي و نقد چند ديدگاه تاريخي درباره نهضت مشروطيت مي پردازيم. آشكار است كه در چنين گفتار موجزي نمي توان داعيه معرفي، طرح و نقد همه ديدگاه هاي موجود در اين زمينه را داشت.

 

تاريخ نگاران اوليه مشروطيت

نسل نخست تاريخ نگاران نهضت مشروطيت كه در همان روزگار زيسته و جريان رخدادها را به چشم ديده اند در توضيح علل و چگونگي شكل گيري مشروطيت معمولاً بر سير طبيعي وقايع و پيدايش انديشه هاي نوين در ميان جامعه توجه كرده اند.

ناظم الاسلام كرماني كتاب تاريخ بيداري ايرانيان را با شرح زندگي رجال و ذكر وقايعي آغاز مي نمايد كه به گمان او در ايجاد آگاهي اجتماعي موثر و مبدع فكر مشروطيت بوده اند از اين روست كه شرح زندگي و كوشش هاي اجتماعي كساني چون ميرزا آقاخان كرماني، شيخ احمد روحي، اميركبير، سيدجمال الدين اسدآبادي، سپهسالار و ميرزا ملكم خان و توصيف ماجراي تنباكو در بخش نخست كتاب او جاي گرفته است. از كلام نويسنده برمي آيد كه به عقيدة وي ويراني ايران از دورة پادشاهي ناصرالدين شاه آغاز گرديده است. عياشي، منفعت طلبي شخصي و استبداد راي وي موجب از دست رفتن بخش هاي زيادي از مملكت و رواج «رعيت كشي، ملك فروشي و علانيه رشوه گرفتن و گروه گروه مهاجرت ايرانيان از ظلم و ستم به خارجه» شد. استمرار همان اوضاع در روزگار مظفرالدين شاه به همراه اخذ وام هاي متعدد از روسيه و واگذاري گمركات ايران به آن كشور –كه به تجارت ايران آسيب جدي مي رساند- در ربط با تلاشهاي بيدادگران ايران به خيزش مردم منجر شد.⁽¹⁾ اما مطالب كتاب با فتح تهران به پايان مي رسد و ارزيابي نويسنده از تحول اوضاع بر خواننده آشكار نمي گردد. شيخ محمد مهدي شريف كاشاني نويسندة ديگري است كه وقايع مشروطيت را خود مشاهده كرده است و بنا به نقل خويش از فعالين اصلي زمانه نيز به شمار مي آمده است اثر او «واقعات اتفاقيه در روزگار» شرح همانندي با «تاريخ بيداري ايرانيان» از علل وقوع نهضت مشروطيت ارائه مي كند. خوش گذراني و خودكامي پادشاه موجب فساد كلي است. مسافرت ناصرالدين شاه به اروپا «خسارت دامن گير» در پي دارد ولخرجي هاي شاهانه، واگذاري امتيازات به اتباع بيگانه و گشوده شدن دروازه هاي ايران به روي كالاهاي خارجي سبب مي شود كه «تمام رعاياي ايران از اعلي و ادني، در تكاليف زندگاني به سختي افتاده» و مردم از حكومت متنفر گردند. شكست اصلاحات امين الدوله در روزگار مظفرالدين شاه، اخذ وام هاي خارجي و تعديات مسيو نوز بلژيكي –رئيس گمركات ايران كه زير نظر روسيه فعاليت مي كرد- به تجار، موجب مي گردد «بعضي از علما و برخي از طلاب و سادات و جمعي از تجار و كسبه همراه شده و مطلب بالا بگيرد»⁽²⁾

كاشاني وقايع بعد از مشروطيت را تا سال 1333ق. پي مي گيرد و در جلد سوم كتابش ناخرسندي خود را از نتايج مشروطيت آشكار مي سازد. به اعتقاد او «تمام اين نواقص امور مملكت از ضعف قلب وزراي كابينه هر وقت است» و البته «اين شدت پريشاني و اختلال در امور مملكت و ضعف قلب وزرا را مي توان احتمال به وفور فسق و فجور و رواج منهيات در شرع اسلام داد.»⁽³⁾ اما نويسنده به اين پرسش پاسخ نمي دهد كه وفور فسق و فجور و رواج منهيات را به چه چيزي مي توان احتمال داد؟

بهرحال، تحليل ناظم الاسلام و كاشاني به ندرت از سطح وقايع فراتر مي رود. تاثير ساختارهاي اقتصادي و اجتماعي در آغاز و فرجام نهضت مشروطيت نامشخص است. شايد قرار گرفتن در درون حوادث و عدم آشنايي لازم با روش هاي نوين تاريخ نويسي، امكان شناخت منطق رخدادها و سطوح زيرين حوادث را براي آنان با دشواري و محدوديت همراه مي ساخت. اما با وجود اين تنگناها، «تاريخ بيداري ايرانيان» و «واقعات اتفاقيه در روزگار» به علت توجه به زندگي آحاد مردم، شرح جزئيات حوادث و بهرگيري از اسناد، شب نامه ها، تلگراف ها و … براي شناخت تاريخ مشروطيت اهميتي بي بديل دارند. البته «تاريخ مشروطه ايران» كسروي هم از اين حيث تا حدي با آن كتب قابل مقايسه است اما كسروي علاوه بر استفاده از اسناد، مدارك و منابع دست اول تاريخي براي نگارش كتاب خود، كوشيده است تحليل وسيعتر و عيني تري از جريان رويداد ها ارائه نمايد. كسروي «تاريخ مشروطه ايران» را با اين پرسش اساسي آغاز مي كند كه : «ايرانيان چگونه بيدار شدند» اين سوال در واقع پرسش علل وقوع نهضت مشروطيت و پاسخ به آن كوشش براي تحليل آن تحول است. كسروي در پاسخ به پرسشي كه خود مطرح كرده است به قرن 12 هـ.ق./18م. باز مي گردد و با اشاره به وقوع انقلاب صنعتي در اروپا مي نويسد: «جهان ديگر شده و كشورها به تكان آمده ولي ايران… از آن تكان ها و ديگرگوني ها بي بهره و ناآگاه مانده و راستي آن است كه نه پادشاهان قاجاري و نه سر جنبانان توده از آن تكان و ديگرگوني ها سر در نمي آورند و نا آگاهانه با شيوة كهن خود به سر مي بردند.»⁽⁴⁾ شكست هاي پياپي فتحعليشاه، محمد شاه و ناصر الدين شاه در برابر روسيه و انگليس شاهان قاجار و تودة ايرانيان را بيدار نكرد. چند نفري هم –چون قائم مقام، امير كبير و سپهسالار- كه به وخامت اوضاع پي بردند و به اصلاحات برخاستند به فرمان همان فرمانروايان يا به قتل رسيدند و يا از مسند صدارت كنار نهاده شدند. اما انديشمندان جامعه به كوشش براي آگاهي اجتماع ادامه دادند. واگذاري امتياز تنباكو كه منافع اكثريت مردم را به خطر مي افكند، حساسيت آنان را برانگيخت. انتشار روزنامه ها و تاسيس مدارس برروند هشياري مردم اثر گذاشت. افزايش نرخ تعرفه هاي گمركي، تجار را با زيان و خسارت مواجه نموده اقتدار علما در جامعه در مواردي همچون آشوب كرمان از سوي حكومت به چالش طلبيده شد. ناخرسندي از حكومت، آن دو قشر را به هم پيوند داد و با مهاجرت ايشان به حرم حضرت عبدالعظيم‌ (مهاجرت صغري) نهضت مشروطيت به صورت واقعي آغاز گرديد. بنابراين كسروي دو عامل بنياني را در پيدايش نهضت مشروطيت موثر مي بيند :

1- روياروئي اروپا با ايران 2- بيداري ايرانيان.

او چگونگي ساز و كار عامل نخست در شكل گيري نهضت را روشن نمي كند و تاثير نفوذ غرب بر دگرگوني شالوده هاي اقتصادي و اجتماعي ايران را مورد بررسي قرار نمي دهد.

اما چگونگي تحقق عامل دوم را به تفضيل تشريح مي نمايد.⁽⁵⁾  هر چند مطالب او در اين بخش با نوشته هاي ناظم الاسلام مشابه است، اما وي در حد تاثير اين عامل مبالغه نمي كند: نسبت به نقش طبقات اجتماعي (تجار،روحانيون، روشنفكران و پيشه وران) در جريان نهضت بطور نسبي هشياري دارد و در ميانه آن طبقات اصالت را به خيزش فرو دستان شهري مي دهد. وي ضمن اشاره به واقعه قتل تاجري محتكر توسط تهيدستان شهر تبريز

مي نويسيد: «اين خاصيت شورش است كه يك توده نخست دست به هم داده خود را از زير دست خود كامگان و درباريان بيرون آوردند و سپس گروه بي چيزان و سختي كشان به كينه جويي از توانگران و خوش زيندگان پردازند»⁽⁶⁾ كسروي دليل عدم موفقيت «بي چيزان و سختي كشان»به «كارهاي هراس انگيز تاريخي» را فقدان رهبراني چون دانتون و روبسپير بر مي شمارد.⁽⁷⁾ و در انتهاي كتابش از فرجام تلخ كامانه نهضت سخن مي گويد واز ميوه چينان فرصت طلبي ياد مي كند كه با كنار زدن مجاهدان و آزادي خواهان واقعي، ثمرة نهضت را از آن خود كردند.⁽⁸⁾

كسروي سه عامل را در ناكامي مشروطيت موثر مي داند:

1-بر جا ماندن درباريان كهن 2- سياست بيگانگان 3- آلودگي و پراكندگي ايرانيان.

عامل نخست ناشي از نيرومندي و ريشه داشتن درباريان كهن و حمايت روس و انگليس از آن گروه براي تامين منافع خود و بي تجربگي سياسي آزادي خواهان بود. عامل دوم با خواست هاي استعمارگران پيوند داشت و سومين عامل؛ يعني «آلودگي و پراكندگي ايرانيان» به ضعف هاي دروني نهضت و خصايل فرهنگي مردم بازمي گشت. به گمان او بدآموزيهائي چون صوفيگري، خراباتي گري، جبري گري انديشه ايرانيان را آلوده و آنان را از يكديگر جدا ساخته بود و البته براي يك توده پراكنده، سودي قابل حصول نخواهد بود.⁽⁹⁾ كسروي در توضيح دلايل شكست نهضت بر نقش رهبري آن تاكيد ويژه دارد و آنان را به نهضت، فساد و بي مسووليتي متهم مي نمايد. او رهبران مشروطيت را از سه گروه دولتيان، روشنفكران و روحانيان برمي شمارد و بر آنست كه رهبران دولتي مشروطيت –چون فرمانفرما، ارفع الدوله، صنيع الدوله و…-  يا از مشروطيت واقعي چيزي در نمي يافتند و باطناً با آن مخالف بودند و تنها منافع خود را از همراهي با آن جستجو مي كردند و يا اگر هم معناي مشروطيت را مي شناختند جاه طلب و مقام پرست بودند و شايستگي رهبري نداشتند. روشنفكران عمدتاً فهم عميقي از مشروطيت داشتند اما مسوؤليت اجتماعي نمي شناختند از روحانيان دسته اي چون خواست هاي خود را در آن نيافتند پس از چندي خويش را از نهضت كنار كشيدند و يا حتي به مخالفت با آن برخاستند و دسته ديگري چون طباطبايي و بهبهاني هم كه به حمايت خود از نهضت ادامه دادند از طريق مسالمت و محافظه كاري خارج
نمي گشتند.⁽¹⁰⁾ اما در نقد نظريات كسروي درباره آن نهضت مي توان به اجمال گفت كسروي به نقش شخصيت ها در جريان وقايع بيش از حد تاكيد داشته است و به ظرفيت هاي طبقاتي و ارتباط آن با ساختار كلي اجتماعي و اقتصادي جامعه و سمت و سوي، تحولات كلان تاريخي كمتر توجه نموده است، مثلاً معلوم نيست چرا «بي چيزان و سختي كشان» نتوانستند رهبراني چون دانتون و روبسپير و رندياچه عواملي از درون شالوده هاي اقتصادي بپرورند و اجتماعي در ديرپائي زمين داران بزرگ و درباريان كهن و تاثير سياستهاي بيگانگان و پراكندگي ايرانيان موثر بود.

 

جزم انديشي ماركسيسم ارتدكس در تحليل تاريخ مشروطيت

بخش ديگري از نوشته هاي مربوط به تاريخ مشروطيت نوشته برخي از
تاريخ نگاران اصول گراي ماركسيست و ايدئولوگ هاي حزبي آن است. آنان كوشيده اند پيدايش مشروطيت را بر پايه تئوري كلي ماركسيسم از سير تحولات تاريخي تبيين نمايند بنابراين با پيش فرض هايي به مطالعه تاريخ مشروطيت پرداخته اند و از آن جا كه ارزيابي ايشان از جامعه ايران در اواخر قرن نوزدهم ميلادي جامعه اي با خصوصيات اقتصاد رو به زوال فئوداليستي و ماقبل سرمايه داري است، عمدتاً نتيجه گرفته اند كه: تجار و بورژوازي نوظهور ايراني كه طبقه زمين داران بزرگ و نفوذ
قدرت هاي خارجي را مانعي در راه تامين منافع اقتصادي خود مي ديدند انقلاب مشروطيت را رهبري كردند. عدم تعميق انقلاب و ناديده گرفتن خواستهاي طبقات فرودست اجتماع نيز از همين خصلت بورژواني انقلاب نشأت مي گرفت.⁽¹¹⁾ اما چنين تحليلي از موضوع در عين اينكه مي تواند بخشي از واقعيت تاريخي مربوط به نقش بازرگانان در نهضت را تبيين نمايد از توضيح كليت موضوع ناتوان است، زيرا اولاً : خصائص طبقه تجار عصر مشروطيت را كه از علقه هاي زمين داري برخوردار بود ناديده مي گيرد و ثانياً : دلايل پيروزي و شكست زودهنگام آن نهضت را روشن نمي كند.

 

تفسيرهاي پوزيتويستي از نهضت مشروطيت

گروه ديگري از تاريخ نگاران كه شايد بتوان با اندكي تسامح آنها را تاريخ نگاران پوزيتويست نام نهاد به صورت تجربي به بررسي تاريخ معاصر ايران و از جمله وقايع مشروطيت پرداخته اند. آنان در پژهش هاي خود نه از الگوي خاصي استفاده نمودند و نه در پايان كار مطالعاتي خويش تئوري ويژه اي براي شناخت تاريخ ايران عرضه داشته اند. نوشته هاي ريچارد كاتم،⁽¹²⁾ نيكي كري و… در اين گروه قابل ارزيابي است. هر چند كدي به نقش رويارويي با مغرب زمين در ايجاد تحولات اجتماعي-سياسي به اجمال اشاره مي كند و از ائتلاف چندين قشر در نهضت مشروطيت سخن مي گويد، اما درباره مكانيسم اين تحولات و پيامدهاي آن حرفي به ميان نمي آورد.⁽¹³⁾

 

بررسي تحليل هاي جامعه شناختي نهضت مشروطيت ايران

برخي از پژوهشگران كه در چند سال اخير به بررسي تاريخ تحولات معاصر ايران اقدام كرده اند با آگاهي از كاستي هاي تفسيرهاي پژوهندگان پيشين، سعي كرده اند با بهره گيري از جامعه شناسي سياسي به فهم مكانيسم تحولات نهضت مشروطيت نايل شوند آنان افق هاي مطالعه را گسترش داده و مشروطيت را چون پديده اي در گسترة نظام جهاني بررسي كرده و تاثير دگرگوني هاي اقتصاد جهاني (سرمايه داري غربي) را بر شالوده هاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي ايران مورد توجه قرار داده اند. بديت ترتيب تحليل گسترده تري از جريان تاريخ معاصر ايران و از جمله نهضت مشروطيت ارائه نموده اند. نوشته هاي آبراهاميان، يزداني و جان فوران، از اين زمره است.

يرواند آبراهاميان تاثير غرب در مواجهه با ايران را در دور تر شدن دولت از اقشار مختلف جامعه و شكل گيري دو قطب طبقه متوسط؛ يعني تجار سنتي و روشنفكران تحصيلكرده موثر مي بيند به عقيدة وي «نفوذ غرب، بازرگانان پراكندة محلي را در قالب طبقه متوسط فرامحلي يك پارچه ساخت» و آگاهي اجتماعي آن را بيدار نمود اين قشر به لحاظ پيوند با اقتصاد و نظام اقتصادي سنتي به «طبقه متوسط سنتي» شهره شد. هم چنين تماس با غرب به گسترش مظاهر فرهنگ غربي در ايران انجاميد. مدارس جديد زمينه ساز رواج انديشه هاي نو ومشاغل تازه در جامعه ايران بود. اينان «طبقه روشنفكر» را بوجود آوردند.⁽¹⁴⁾ اما رويارويي با غرب آثار ديگري در پي داشت كه موجب متلاشي شدن ساختار اقتصاد و اجتماع سنتي ايران گشت. شكست هاي نظامي ايران از روسيه به انفعال در برابر غرب و واگذاري امتيازات اقتصادي و تجاري به اتباع كشورهاي اروپايي منجر گرديد و اين امتيازات نفوذ اقتصادي غرب را در ايران تسهيل نمود و به تضعيف صنايع دستي و ورشكستگي توليدكنندگان و پيشه وران شهري و خسارت ديدن بازرگانان و بازاريان انجاميد.⁽¹⁵⁾ اين وضعيت دشمني با بيگانگان را در ميان ايرانيان؛ خصوصاً بازاريان گسترش داد. اتحاد روشنفكران با بازرگانان؛ يعني دو قطب طبقه متوسط زمينه ساز نهضت مشروطيت شد. رهبري فكري اين نهضت به عهدة روشنفكران بود. ايدئولوژي روشنفكري تحت تاثير مفاهيم و انديشه هاي جديد قرار داشت و بر سه پايه «مشروطيت، سكولاريسم و ناسيوناليسم» استوار بود.⁽¹⁶⁾ آبراهاميان در مورد تحولات بعدي مشروطيت و دلايل ناكامي آن تحليلي ارائه نمي نمايد، هم چنين نقش روحانيون در رهبري عملي نهضت و نيز حضور چشمگير پيشه وران شهري در جريان مشروطيت مورد توجه او قرار نگرفته است. اما سهراب يزداني با ژرف كاوي بيشتري موضوع را بررسي كرده و تحليل جامع تري از نهضت مشروطيت به دست داده است.⁽¹⁷⁾

او عامل بنياني يا علت العلل پيدايش مشروطيت را برخورد ايران با اروپا مي داند به نوشته او جنگ با روسيه كه به شكست ايران و انعقاد عهدنامه تركمنچاي منجر شد زمينه اي براي كسب امتيازات و بهره گيري از منابع ايران براي غربيان فراهم ساخت در نتيجه به تدريج اقتصاد سنتي و منفرد ايران در اقتصاد جهاني تداخل يافت و بر اثر آن كشت تجاري در ايران رواج پيدا كرد به همين جهت كشاورزي خودكفاي روستاها با بحران مواجه شد و هر چندي قحطي در ايران پديدار گرديد. ارزش پول ايران با كاهش ارزش نقره در بازار جهاني كاهش يافت و اين ضربه بزرگي به اقتصاد ايران وارد ساخت. از سوي ديگر ورود كالاهاي ماشيني غربي به بازار ايران كه با گمرك ناچيز صورت مي گرفت، بر بازرگاني ايران فشار وارد كرد. صنايع دستي ايران در معرض نابودي قرار گرفت و صاحبان آن صنايع؛ يعني پيشه وران با ورشكستگي و بيكاري روبه رو شدوند. مضاف بر آن، رقابت كالاهاي ايران با مشابه خارجي دشوار و در نتيجه امكان تبديل سرمايه تجاري به سرمايه داري صنعتي تضعيف گرديد.⁽¹⁸⁾

در اين شرايط ايران ظاهراً استقلال سياسي داشت امادر واقع موقعيت او به نوعي شبه مستعمره تنزل يافته بود.  تحولات اقتصادي كه نفوذ غرب در ايران به بارآورد نظم سنتي اجتماعي را به هم زد. علاوه بر خيل پيشه وران شهري كه شمار زيادي از آنان كار خود را از دست داده بودند، بازرگانان متضرر و علما كه از عرفي شدن امور ناراضي بودند، تحت فشار استعمار و استبداد مجموعه آن اقشار به هم نزديك گرديدند. حركت مردم با بهره گيري از علل كوتاه مدتي چون به چوب بستن بازرگانان آغاز شد. بر اثر ضعف شديد حكومت و مجموعه شرايط داخلي و خارجي ايرانيان مشروطيت را نسبتاً آسان به دست آوردند. فرمان مشروطيت صادر شد و مجلس تشكيل گرديد اما كوته زماني پس از آن دشواري ها خود را آشكار كرد. «طبقه حكام- درباريان، زمين داران بزرگ و سركردگان سپاه مخالف مجلس نمايندگان، حكومت انتخابي و محدوديت قدرت شاه بود؛ حتي حكومتگران ميانه رو چيزي بيش از اين نمي خواستند كه موقعيتي قانوني و با ثبات در برابر اختيارات شاه بيابند»⁽¹⁹⁾ جريان عرفي شدن امور كه ناشي از نفوذ مدرنيسم به ايران بود با مشروطيت سرعت گرفت. بخشي از روحانيون از اين موضوع شديداً نگران گرديدند و به جرگه مخالفان مشروطيت پيوستند. سرانجام نهضت نتوانست اهداف اصلي خود را تحقق بخشد. طبقه حاكم قدرت خود را حفظ كرد. چون اولاً، مشروطيت ضربه اي به زمين داري بزرگ نزد. زيرا بازرگانان با زمين داري در پيوند بودند.

دوم: بازرگانان خواستار كسب قدرت سياسي نشدند زيرا آن طبقه ضعيف بود.

سوم: طبقات پيشه ور دنباله رو بازرگانان بودند. آنان انسجام و برنامه سياسي نداشتند. «اما آنچه نظام مشروطه را از درون خورد و پوساند، شيوه زمام داري حكومت گران ‍[دولت مشروطه] بود آنان مخالف گسترش نظام آزادي بودند»⁽²⁰⁾ زيرا آزدي هاي اجتماعي و سياسي زمينه قدرت گيري طبقات فرودست جامعه را فراهم مي نمود و منافع طبقات حاكمه را در خطر مي افكند.

جان فوران در كتاب «مقاومت شكننده» كه به بررسي تاريخ ايران از تاسيس صفويه تا انقلاب اسلامي اختصاص دارد،  الگوهايي كلي براي توضيح نحوه دگرگوني هاي تاريخ ايران عرضه مي كند. متُد فوران در كليات با چهارچوب روش تحليل يزداني مشابه است. الگوهاي پيشنهادي فوران «يك چهارچوب معتبر و بزرگ را براي بررسي  رابطه واحد خارجي يك كاسه تر با واحدهاي اساسي داخلي تحليل، يعني رابطه اقتصاد جهاني با طبقه هاي اجتماعي كشور جهان سومي موردنظر فراهم مي كند»⁽²¹⁾ به نظر او توسعه وابسته در تقابل فشارهاي جهان سرمايه داري و وجود توليد داخل، ساختار اجتماعي ايران در دورة معاصر را دگرگون ساخته است. به عقيدة وي همه گروه هايي كه در ائتلاف مشروطه خواهان جاي گرفتند، بر اثر تماس توأم با تنش يك صد ساله با غرب، ناخشنودي ها و درخواست هايي داشتند. «انقلاب برآيند اتحاد مختلف طبقه ها و وجهه هاي توليد مربوطه شان بودائتلاف گروه هاي انقلابي را شايد بتوان اتّحاد شهري، مردمي و چند طبقه اي قلمداد كرد.»⁽²²⁾ اما اين ائتلاف در مرحله نخست نهضت، دچار گسست شد. بازرگانان يك پارچه نبودند و از حد ميانه فزون تر نرفتند. روحانيان نيز به دو دسته اصلي تقسيم گرديدند برخي كم و بيش به حمايت خود از مشروطيت ادامه دادند اما دستة ديگري به رهبري شيخ فضل الله نوري تا حد اعلام حرمت مشروطيت پيش رفتند و بر مشروعه خواهي پاي فشردند. و اين در شرايطي بود كه دهقانان و مردم ايلات و عشاير به خاطر ويژگي وجه توليدي و انزواي جغرافيايي در انقلاب نقش فعالي نداشتند هر چند گروه هايي از آنان در دو طرف مناقشه مشروطيت به چشم مي خوردند. كارگران نيز علي رغم حمايت از مشروطيت به لحاظ جمعيت ناچيزشان بر جريان انقلاب تاثير نداشتند بنابراين فوران نتيجه مي گيرد در نهضت مشروطيت «به جاي انقلاب بورژوايي با يك حركت مردمي، دموكراتيك، توده اي و شهري روبه رو هستيم كه طبقه هاي روبه زوال ماقبل سرمايه داري «پيشه وران» و دو طبقه خرده سرمايه دار‌‌ (خرده روشنفكران و طبقه كارگر) در شكل گيري آن شركت داشتند»⁽²³⁾ اما با فاصله گرفتن تجار از روند نهضت كه رو به راديكاليسم مي رفت و جدايي طيفي از

 

 روحانيون و پيروانشان نيروي اين حركت اجتماعي تحليل رفت. ائتلاف جديد رؤساي ايالات و نخبگان زمين دار و… كه در آخرين مراحل نهضت به صحنه آمدند بازي را بردند و انقلابيون را از سنگرهاي خود به عقب راندند. در يك جمع بندي نهايي از نظرات ين گروه از تاريخ نگاران مشروطيت مي توان گفت: روشن كردن زواياي مبهم تاريخ مشروطيت و ارائه تحليلي موشكافانه و نسبتاً دقيق از تعارض هاي طبقاتي از آغاز تا انجام نهضت از جمله نكات مثبت و ارزنده جامعه شناسي سياسي در مطالعه تاريخ معاصر ايران محسوب مي شود اما عدم توجه كافي به بررسي و نقادي انديشه مشروطيت و ميزان انطباق آن با زمينه هاي اجتماعي خود از محدوديت هاي آن به شمار مي رود. تلاقي دو رويكرد جامعه شناسي سياسي با فلسفه سياسي، در پژوهش هاي مربوط به مشروطيت مي تواند ابعاد ديگري از آن تحول تاريخي را روشن نمايد.

 

يادداشت ها

1-   محمد ناظم الاسلام كرماني، تاريخ بيداري ايرانيان، به اهتمام علي اكبر سعيدي سيرجاني، بخش اول، انتشارات آگاه، تهران، چاپ سوم، 1361ش. صص 31-125

2-   محمد مهدي شريف كشاني، واقعات اتفاقيه در روزگار، به كوشش منصوره اتحاديه و سيروس سعدونديان، نشر تاريخ ايران، تهران، چاپ اول، 1362ش، صص20-14.

3-   همان كتاب، ج3، ص789.

4-   احمد كسروي، تاريخ مشروطه ايران، انتشارت اميركبير، تهران، چاپ پانزدهم، 1369ش.، ص7.

5-  همان كتاب، (با تلخيص) صص68-7. و نيز ر.ك به: سهراب يزداني، كسروي و تاريخ مشروطه ايران، نشرني، تهران، چاپ اول، 1376ش.، صص50-45. در بررسي آراء و نظريههاي كسروي دربارة مشروطيت از كتاب موجز اما تحليلي دكتر سهراب يزداني سود بسيار گرفته ايم.

6-   كسروي، ص 355.

7-   همان كتاب، همان صفحه

8-   همان كتاب، صص 8-807.

9-   يزداني، همان كتاب، صص 51-140.

10-     همان كتاب  صص 109-96.

11-    براي نمونه ر.ك به: احمد قاسمي، شش سال انقلاب مشروطيت ايران، بي نا، بي جا، بي چا، بي تا. صص 8-7 و 1-60 و نيز م.پاولويچ و .ترياوس. ايرانسكي، انقلاب مشروطيت، ترجمه م.هوشيار، انتشارت رودكي، بي جا، بي جا، بي چا، بي تا.

12-     ر.ك. به: ريچارد كاتم، ناسيوناليسم در ايران، ترجمه فرشته سرلك، نشر گفتار، تهران، چاپ اول، 1371ش.

13-     نيكي.آر.كدي، ريشه هاي انقلاب ايران، ترجمه عبدالرحيم گواهي، انتشارات قلم تهران، چاپ اول، 1369ش.، صص17-105.

14-     يرواند آبراهاميان، ايران بين دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدي و محمدابراهيم فتاحي ولي لايي، نشر ني، تهران، چاپ اول، 1377ش.، صص6-65

15-     همان كتاب، (با تخلص) صص 77-67

16-     همان كتاب، ص80

17-    يزداني در كتاب «كسروي و تاريخ مشروطه ايران» علاوه بر بررسي نقادانه نظريات كسروي دربارة مشروطيت بخشي از نظريات خود دربارة مشروطيت را نيز آورده است.

18-     يزداني، همان كتاب، صص5-53.

19-     همان كتاب، صص60-87.

20-     همان كتاب، صص6-144.

21-     جان فوران، مقاومت شكننده تاريخ تحولات اجتماعي ايران، ترجمه: احمد تديّن، انتشارت موسسه خدمات فرهنگي رسا، تهران، چاپ اول 1377ش.، ص28.

22-     همان كتاب، ص272.

23-     همان.

1- ابراهيمي ديناني، غلامحسين، دفتر عقل و آيت عشق ج1 ، انتشارات طرح نو، 1380.

2 - بوملحم، علي، مقدمه برالاقتصاد في الاعتقاد، بيروت مكتبه الهلال، 2002م.

3 - جعفريان، رسول، تاريخ ايران اسلامي ج2، انتشارات كانون انديشه جوان، 1377.

4 - حلبي، علي اصغر، قواعد العقايد، انتشارات انتشارات جامي، 1384.

5 - غزالي، محمد، الاقتصاد في الاعتقاد، چاپ بيروت، مكتب الهلال، 2002م.

6 - غزالي محمد، المنقذ من الضلال، چاپ بيروت، دارالفكر، 2002م.

7 - غزالي محمد، روضه الطالبين، چاپ بيروت، دارالفكر، 2002م.

8 - طباطبايي، محمدحسين، شيعه در اسلام، انتشارت كعبه، 1361.

9 - مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي، انتشارات صدرا، 1362

10 - همايي، جلال الدين، غزالي نامه، كتاب فروشي فروغي، 1342.